President: Wincenty Witos was one of the fathers of Polish independence.
Andrzej Duda · President of Poland
- Context
- Duda addressed a ceremony in Wierzchosławice on January 14, 2024, marking the 150th anniversary of the birth of Wincenty Witos, peasant leader and father of Polish independence.
- Main themes
- Wincenty Witos legacy, Polish independence, peasant movement, patriotism, 1920 Battle of Warsaw, political leadership, Polish countryside, national defense, fathers of independence, anniversary commemoration
- Duration
- ~23 min
- Words
- 2,796
- Sentences
- 132
- Readability
- 57
- Grade
- 10.3
- Syntax
- 3.11
- Vocabulary
- 2.22
Translated from Polish
The broad sphere of national life a sentence belongs to. Every sentence has an Arena, so it is the denominator the other indices are read against.
Other132 sentences in 25 paragraphs
Esteemed Prime Minister, Honorable Ministers, Members of Parliament, Senators, Esteemed Chairman of the Individual Farmers' Union, Esteemed Chairmen, All Esteemed Guests, led by the Marshal, County Heads, Mayors, Council Chairmen, Councilors, All Distinguished Guests, Esteemed Farmers, Dear Countrymen!
I would like to thank you very much for the invitation to this very important event, which is the 150th anniversary of the birth of Wincenty Witos. Thank you for the invitation, and I am glad to be with you again at this ceremony, which is so important to me, here, in the land where Wincenty Witos was born 150 years ago. Thank you that on this anniversary – a round, one might say, anniversary – I can be with you, because the next anniversary related to Wincenty Witos, the 80th anniversary of his death, will fall at a time when someone else will be holding the office of the President of the Republic of Poland. I hope that the President will accept your invitation and will be here with you – I do not know – in October 2025, when this anniversary will take place.
But today, for me, as the one who holds the highest office in the Republic, which is thus – according to the provisions of the constitution – the highest representative of the Republic of Poland, the head of the Polish state, I have the honor to share with you my reflections on the life, work, and person of this absolutely one of the greatest Poles in our history. There is no doubt that when it comes to the peasant movement in Poland, when it comes to the history of the Polish countryside, Polish villages have never had a greater leader than Wincenty Witos.
He was born in the 19th century, one might say in the depths of the 19th century – in 1874. As I mentioned – here, in nearby Wierzchosławice, in an ordinary peasant family. Wincenty Witos's parents were not any great elite; they were ordinary farmers cultivating a small piece of land. It is said today that it was a two-morgue farm. They had a hard time making ends meet. More than once, we would certainly say today – they struggled to get by. The best evidence of this is the great concern and hesitation with which they agreed to finance their son's education, who so desperately wanted to learn and develop.
In the end, at the urging of local priests, they sent him to public school, where Wincenty Witos began to learn, and then – although they could not afford further education – he developed with the support of kind, wise, and enlightened people here from this region, who supported the development of a peasant child who promised great hopes. From the very beginning, he lived with a deep conviction – surely instilled in him from his family home – that the most important things are Poland, the land, and faith, and that this was what, at that time, for a Pole, for a person from the Polish countryside, was the foundation.
It must be said clearly: in the countryside, this was not a common belief at that time; he built it. It must be said clearly and distinctly: Wincenty Witos was absolutely one of the greatest builders of the ethos of the Republic of Poland, of Polish patriotism in the Polish countryside, among Polish peasants, at a time when Poland was regaining its independence. It is no coincidence that today we also say firmly and unequivocally: he was absolutely one of the fathers of Polish independence. Yes. Poland probably would not have had this independence, and certainly would not have maintained it, if it were not for Wincenty Witos. Why?
It can be boldly said: from a young age – right? – or from the youngest years, whenever possible, he began his social and political activity, we would say today, in the structures of peasant organizations, folk organizations. Even as a very young boy, he was first a deputy to the Galician Sejm, the Lviv Sejm, then to the parliament in Vienna, still during the partitions, and later he significantly contributed to Poland regaining independence and to strengthening that independence.
Without a doubt, one of his absolutely fundamental merits, inscribed in golden letters in the history of the Republic, is the year 1920, when he stood at the head of the National Defense Government, when he first showed that he could set aside all disputes, all debates, political discussions, animosities that were present in the world of contemporary politics, which later took on completely tragic dimensions, and say: "Today we all must stand in one line to defend Poland against the Soviet onslaught, against existential threats; that the security of Poland is the most important, fundamental matter, above all divisions, and that I will take responsibility for it." And he did.
Above all, he took on civil responsibility. The military responsibility lay more with the military. But he took on that responsibility, went out, and called upon Polish peasants – let us be frank: the boys of the Polish countryside, and often the girls – to go to the front, to take up arms, to defend the Republic. And they became the absolute foundation and core of that million-strong army that stood in the way of the Bolsheviks. It was thanks to their heroism, dedication, determination, and the blood shed, the enormous price that the Polish countryside paid for its existence in free Poland, that this free Poland was saved from the Bolshevik onslaught.
Then came the years of building this Republic. It must be said clearly: increasingly difficult. Because – as is often the case, unfortunately, in our history – when it was finally possible to emerge from the worst oppression, all quarrels, disputes, ideological arguments intensified and led to a tragic end for the Republic. Yes, that tragic end for the Republic was the year 1939, which Marshal Józef Piłsudski did not live to see. The Marshal, who in 1930 made a tragic decision. One of the heroes of our independence – certainly most would point out that he was the greatest – here, in my greatest conviction, unfortunately, made a mistake. A tragic political mistake: one step too far.
Today, those who consider those historical events in historical studies, the political dispute that was taking place then between – one might say – two sides of the political scene and the issues of the dramatic, tragic process in our history in Brest, say: "Piłsudski faced a choice: either democracy or independence." I do not know – ladies and gentlemen – if today, from the perspective of 90 years since those tragic events, we can say for sure that it was such a clear choice. Rather not, since Poland in 1939, I fear, as a result of those quarrels, lack of leadership, and political arrogance that was shown then, lost its independence. And those who, as a result of the Brest process and the imprisonment of the opposition of the Centrolew, including Wincenty Witos, and later his emigration, held power – unfortunately – simply fled in the face of the attack of the opponents. They did not stay until the very end. Especially today we can assess this in a very harsh way. Because I personally know a man who did not flee.
I am thinking here of the President of our neighboring country – Ukraine. I was with him the day before the outbreak of war, the day before the Russian aggression against Ukraine – February 23. He was fully aware that Ukraine would be attacked. He knew that it was already inevitable. We also knew. Although all the time, somewhere deep down, we believed that it would not happen. But then Volodymyr Zelensky, bidding farewell to me, said: "Andrzej, I am staying here. I do not know if we will ever see each other again." And he stayed, and he is still here today. And so far, under his leadership, Ukraine has managed to defend itself, although it is still in a dramatically difficult situation. But if he had fled in those first days, I am sure he would have taken the spirit away from the nation, taken the spirit away from the defenders, taken the spirit away from the soldiers. He did not do that. As a responsible President, who took on the responsibility of accepting this honorable office.
And Wincenty Witos stayed. In the spring of 1939, he returned to Poland from emigration. And when Poland was attacked, when he was already an older man, he stayed. Torn by the Germans, then by the Soviets – each time urged to collaborate, he never yielded. He always calmly did everything to preserve honor and the Republic in his heart and spirit, not only his own but also that of the nation. He knew that he was an authority and that his authority had colossal significance for the Polish countryside, which is the majority of the Republic, and that – who knows – what would happen to Poland if he yielded? That is why he never yielded. Until his death, he never collaborated. Later urged by the communists in various ways – to the fury of Bierut, he did not agree to a single word of support, nor to any active participation in the National Council that was being formed in 1945. Soon after, he died.
With a smile on my face, it can be said: historians today write that he was already tired and of advanced age. He was 71 years old. Ladies and gentlemen, for today's times, that is not an advanced age, but he was a man who had experienced so much that he was simply worn out by everything he had endured for Poland throughout his life. That is why his name – as long as Poland exists both on the map and in hearts – will always be inscribed in golden letters. For he belongs to the pantheon of the greatest Poles in our history – absolutely [surname] the greatest leader, the leader of the Polish countryside.
But today we indeed meet in very specific circumstances. For it is not only the 150th anniversary of the birth of this great Pole, the leader of the peasant movement, co-founder of the Polish Peasant Party and the Polish Peasant Party "Piast," and later of Centrolew, but it is, ladies and gentlemen, also a question that Wincenty Witos would surely ask if he could physically be among us – about today's Poland. About what is happening in this Poland today. That deputies are being locked up in prison. Oh, how it resembles that 1920, 1930! In that situation, although they sought a loophole and dissolved parliament earlier. And that was a break when they did not have immunity to be locked up in the Brest fortress. Now they no longer beat around the bush.
Someone today will shout: "But this is the judiciary!" There was also a judiciary then. After all, the Brest trial was not formally decided by any politician, but judges sentenced the then politicians, patriots, to prison terms under various pretexts. To imprison them, to set an example of terror, to fulfill political will. Because no one has any doubts about that.
What would Wincenty Witos, who was also arrested then, say today, whose activity was interrupted by imprisonment, who then had to leave Poland, and who never – never! – gave any serious pretext to accuse him of anti-state or anti-Polish activity, because he always served the Republic and the nation, free Poland. He wanted a free, sovereign, independent, democratic Poland, free from the diseases that gnaw at it, such as corruption. Because you know very well that among other reasons he left the PSL and founded PSL "Piast" – because he opposed the weakness and corruption of the authorities of the then party. Because he knew how such phenomena gnaw and destroy the state. And that they must be condemned with all force. Where is PSL today? It participates in the ruling coalition that locks deputies in prison.
Ladies and gentlemen!
Everything that happened then between 1930 and 1933, when the trials finally ended, led to the fall of the Polish state. Piłsudski died in 1935 with the stigma of the Brest trial, which – unfortunately – still bears today. Unfortunately, because I am also a great admirer of the Marshal, and what he did then pains me greatly. But I must tell you that even as a very young boy, before 1989, I realized that something had happened in Poland.
Because my grandfather's brother was – as it turned out – an activist and a great supporter of the pre-war Polish Peasant Party, of which I did not know at the time. I, then belonging to the scouting team named after the Legionnaires of 1914, that is, the legionnaires of Marshal Józef Piłsudski, once being with him in Zabrze as a very young boy, about 15-16 years old, began a discussion with him on political topics. And I began to tell him what a great, wonderful leader Piłsudski was. I remember how he began to tremble and how he got agitated. I did not know what he was talking about. And he said to me: "You know nothing about that Poland, you do not know what it was like in that Poland, you do not know who Piłsudski was!" Today I know what he was talking about.
Then he interrupted the conversation with me; he was an older man. He became terribly agitated and practically threw me out of the room. I did not understand what he was talking about. I only understood it later, when I became familiar with the details of our history and saw what happened in the early 1930s. And then I understood the dramatic mistake that my hero, Marshal Józef Piłsudski – unfortunately – could not avoid. Perhaps because he was already a sick man. I do not know; I cannot answer that question. He certainly decided then on something absolutely tragic; something that – I repeat once again – I am convinced led to the fall of Poland in 1939.
It is precisely through the lack of unity in society, through this incredibly deep rift caused by the imprisonment of people whom a large part of the nation considered their leaders and guides, with whom they completely identified and agreed with their ideas and way of life, that they could never reconcile with Józef Piłsudski, the sanation, and its decisions. Let this be a great warning sign for all politicians of today's Republic, especially for those who currently govern, of what arrogance of power and a sense of impunity lead to, or as I prefer to call it, the terror of the rule of law. Because today we are dealing, ladies and gentlemen, with the terror of the so-called rule of law.
Wincenty Witos – I am convinced – would never have agreed to this. Always – as you know from the pages of history, those who know it, especially the history of Wincenty Witos's life and the decisions he made – he sought parliamentary solutions, he sought diplomatic solutions, he sought legal solutions, he sought negotiation solutions. Did that mean weakness? No – it meant righteousness. No – it meant honesty. It meant adherence to the rules. And it meant steadfastness in pursuing accepted goals. He acted this way from the very beginning of his conscious social and political activity until its very end, until his departure in 1945.
But that he was right is best evidenced by the fact that I do not know of any person who could say: “Here you go, in this and that place Wincenty Witos made a tragic mistake in the history of the Republic.” Not in the history of his party, not in the history of relations between some party leaders – no. In the history of the Republic either leading to its collapse or leading to its tragic end. Never! On the contrary: in 1920, when he had the opportunity to take responsibility, despite seeing how tragic the situation was – and after all, ladies and gentlemen, he was aware that it might turn out that he would become the prime minister while Poland was collapsing and he would be recorded in history as the prime minister of a failing Republic, and many would say: “Yes, here you go, Witos was the prime minister and Poland disappeared from the map” – he took on the responsibility. He did everything possible to defend the security of Poland, to save the state and the nation.
Glory to Wincenty Witos! Eternal memory! Long live the free, sovereign, independent, and just Republic that he loved!
The original Polish. The tags above are read on the English translation's sentences.
Wielce Szanowna Pani Premier, Szanowni Panowie Ministrowie, Posłowie, Senatorowie, Wielce Szanowny Panie Przewodniczący Solidarności Rolników Indywidualnych, Wielce Szanowni Panowie Przewodniczący, Wszyscy Wielce Szanowni Przybyli Goście na czele z Panem Marszałkiem, Państwem Starostami, Państwem Wójtami, Burmistrzami, Przewodniczącymi Rad, Radnymi, Wszyscy Dostojni Przybyli Goście, Wielce Szanowni Rolnicy, Drodzy Rodacy!
Bardzo dziękuję za zaproszenie na to bardzo ważne wydarzenie, jakim jest jubileusz 150. rocznicy urodzin Wincentego Witosa. Dziękuję za zaproszenie i cieszę się, że mogę znowu z Państwem być na tej ważnej dla mnie uroczystości tutaj, na tej ziemi, gdzie przed 150 laty urodził się Wincenty Witos. Dziękuję, że na tej jubileuszowej rocznicy – okrągłej, można powiedzieć, rocznicy – mogę być z Państwem, bo następna rocznica związana z Wincentym Witosem, 80. rocznica śmierci Wincentego Witosa, przypadnie już wtedy, kiedy kto inny będzie pełnił urząd Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej. Mam nadzieję, że Prezydent przyjmie Państwa zaproszenie i będzie tutaj z Państwem – nie wiem – w październiku 2025 roku, kiedy ta rocznica będzie miała miejsce.
Ale dzisiaj dla mnie jako tego, który sprawuje ten najwyższy w Rzeczypospolitej urząd, który tym samym jest – zgodnie z zapisami konstytucji – najwyższym przedstawicielem Rzeczypospolitej Polskiej, głową polskiego państwa, przypada mi ten zaszczyt, by móc podzielić się z Państwem swoimi refleksjami na temat życia, działalności i osoby tego absolutnie jednego z największych Polaków na przestrzeni naszych dziejów. Nie ma żadnych wątpliwości, że jeżeli chodzi o ruch ludowy w Polsce, jeżeli chodzi o dzieje polskiej wsi, nigdy w naszej historii polska wieś nie miała większego przywódcy niż Wincenty Witos.
Urodził się jeszcze w XIX wieku, można powiedzieć w głębokim XIX wieku – w 1874 roku. Jak wspomniałem – tu, w nieodległych Wierzchosławicach, w zwykłej chłopskiej rodzinie. Rodzice Wincentego Witosa nie byli żadną wielką elitą, byli zwykłymi rolnikami uprawiającymi niewielki kawałek ziemi. Mówi się dzisiaj, że było to dwumorgowe gospodarstwo. Nie było im łatwo się utrzymać. Niejednokrotnie z całą pewnością – powiedzielibyśmy dziś – z trudem wiązali koniec z końcem. Zresztą najlepszym na to dowodem, była wielka troska i wielkie wahanie, z jakim zgodzili się na to, by sfinansować edukację swojego syna, który tak bardzo pragnął się uczyć i tak bardzo pragnął się rozwijać.
W końcu za namową także i lokalnych księży wysłali go do szkoły publicznej, gdzie Wincenty Witos zaczął się uczyć, a potem – choć nie było stać ich na dalszą edukację – rozwijał się także za wsparciem życzliwych, mądrych i światłych ludzi tutaj, z tego regionu, którzy wsparli rozwój chłopskiego dziecka rokującego wielkie nadzieje. Od samego początku żył w głębokim przeświadczeniu – pewnie wyniesionym z domu rodzinnego – tego, że najważniejsze są Polska, ziemia i wiara i że to jest to, co w tamtym czasie dla Polaka, dla człowieka polskiej wsi było tym fundamentem.
Trzeba sobie jasno powiedzieć: na wsi nie było to wtedy powszechne przekonanie, dopiero on to budował. Trzeba sobie jasno i wyraźnie powiedzieć: Wincenty Witos absolutnie był jednym z największych budowniczych etosu Rzeczypospolitej Polskiej, polskiego patriotyzmu na polskiej wsi, wśród polskich chłopów, w okresie, w którym Polska odzyskiwała swoją niepodległość. Nie bez przyczyny w związku z tym dziś mówimy także twardo i jednoznacznie: absolutnie był jednym z ojców polskiej niepodległości. Tak. Prawdopodobnie nie miałaby Polska tej niepodległości, a już prawdopodobnie z całą pewnością by jej nie utrzymała, gdyby nie Wincenty Witos. Dlaczego?
Śmiało można powiedzieć: od najmłodszych lat – tak? – czy od najmłodszych lat, kiedy się da, zaczął swoją działalność społeczną, polityczną, powiedzielibyśmy dzisiaj, w strukturach organizacji chłopskich, organizacji ludowych. Już jako bardzo młody chłopak był najpierw deputowanym do sejmu galicyjskiego, sejmu lwowskiego, następnie do parlamentu w Wiedniu, jeszcze w okresie zaborów, a później walnie przyczynił się do odzyskania przez Polskę niepodległości i do umacniania tej niepodległości.
Bez wątpienia do jego absolutnie fundamentalnych zasług zapisanych złotymi zgłoskami w historii Rzeczypospolitej należy rok 1920, kiedy stanął na czele Rządu Obrony Narodowej, kiedy właśnie po raz pierwszy pokazał, że potrafi odłożyć na bok wszelkie spory, wszelkie debaty, dyskusje polityczne, animozje, które przecież były w świecie ówczesnej polityki, które potem miały przybrać całkowicie tragiczne rozmiary, i powiedzieć: „Dzisiaj wszyscy musimy stanąć w jednym szeregu, żeby bronić Polski wobec sowieckiej nawały, wobec zagrożenia egzystencjalnego; że bezpieczeństwo Polski jest sprawą najważniejszą, fundamentalną, ponad wszelkimi podziałami i że wezmę na siebie za to odpowiedzialność”. I wziął.
Przede wszystkim tę odpowiedzialność cywilną. Wojskowa spoczywała w większej mierze na wojskowych. Ale on wziął na siebie tę odpowiedzialność, wyszedł i wezwał polskich włościan – powiedzmy sobie otwarcie: chłopców polskiej wsi, a często i dziewczęta – do tego, aby poszli na front, aby chwycili za broń, aby bronili Rzeczypospolitej. I to oni stali się absolutnym fundamentem i trzonem tej milionowej armii, która wtedy stanęła na drodze bolszewików. To dzięki ich bohaterstwu, oddaniu, determinacji i przelanej krwi, ogromnej cenie, jaką zapłaciła wtedy polska wieś za swoje istnienie w wolnej Polsce, tę wolną Polskę udało się przed nawałą bolszewicką uratować.
Potem przyszły lata budowania tej Rzeczypospolitej. Trzeba sobie jasno powiedzieć: coraz trudniejsze. Bo – jak to nieraz, niestety, w naszych dziejach bywa – kiedy już się udało wydobyć z najgorszej opresji, wszystkie swary, spory, kłótnie ideowe przybrały na sile i doprowadziły do tragicznego dla Rzeczypospolitej końca. Tak, tym tragicznym dla Rzeczypospolitej końcem był rok 1939, którego nie dożył już marszałek Józef Piłsudski. Marszałek, który w 1930 roku podjął tragiczną decyzję. Jeden z bohaterów naszej niepodległości – z całą pewnością pewnie większość wskaże, że największy – tu, w moim największym przekonaniu, niestety, popełnił błąd. Tragiczny błąd polityczny: o jeden krok za daleko.
Dziś ci, którzy w opracowaniach historycznych rozważają tamte dzieje, spór polityczny, który wtedy się toczył pomiędzy – można powiedzieć – dwoma stronami sceny politycznej i kwestie dramatycznego, tragicznego w naszych dziejach procesu brzeskiego, mówią: „Piłsudski stanął przed wyborem: albo demokracja, albo niepodległość”. Nie wiem – proszę Państwa – czy dziś, z punktu widzenia 90 lat od tamtych tragicznych wydarzeń, możemy mówić na pewno, że był to taki jednoznaczny wybór. Raczej chyba nie, skoro i tak Polska w 1939 roku właśnie – obawiam się – na skutek tych kłótni, bezhołowia, arogancji politycznej, którą wtedy okazano, straciła swoją niepodległość. A ci, którzy w wyniku także i procesu brzeskiego, i osadzenia w więzieniu opozycji Centrolewu, między innymi Wincentego Witosa, a później jego emigracji, sprawowali władzę – niestety – wobec napaści przeciwników po prostu zwyczajnie uciekli. Nie zostali do samego końca. Zwłaszcza dzisiaj możemy to oceniać w bardzo surowy sposób. Bo ja osobiście znam człowieka, który nie uciekł.
Myślę tutaj o Prezydencie sąsiedniego dla nas państwa – Ukrainy. Byłem u niego dzień przed wybuchem wojny, dzień przed rosyjską agresją na Ukrainę – 23 lutego. Miał pełną świadomość, że Ukraina zostanie napadnięta. Wiedział, że to już jest nieuchronne. My też wiedzieliśmy. Choć cały czas jeszcze gdzieś w głębi duszy wierzyliśmy, że to nie nastąpi. Ale wtedy Wołodymyr Zełenski, żegnając się ze mną, powiedział: „Andrzej, ja tutaj zostaję. Nie wiem, czy się jeszcze kiedykolwiek zobaczymy”. I został, i jest do dzisiaj. I jak do tej pory pod jego wodzą udało się Ukrainę obronić, choć cały czas jest w dramatycznie trudnej sytuacji. Ale gdyby uciekł w tamtych pierwszych dniach, jestem pewien, że odebrałby ducha narodowi, odebrałby ducha obrońcom, odebrałby ducha żołnierzom. Nie zrobił tego. Jako odpowiedzialny Prezydent, który wziął na siebie odpowiedzialność, przyjmując ten zaszczytny urząd.
A Wincenty Witos został. W 1939 roku wiosną, właśnie z emigracji wrócił do Polski. I kiedy Polska została napadnięta, kiedy on już był niemłodym człowiekiem, został. Szarpany przez Niemców, później przez Sowietów – za każdym razem namawiany do kolaboracji nigdy się nie ugiął. Zawsze ze spokojem czynił wszystko, aby zachować honor i Rzeczpospolitą w sercu i w duchu nie tylko swoim, ale również i narodu właśnie. Wiedział, że jest autorytetem i że ten jego autorytet ma dla polskiej wsi, która jest większością Rzeczypospolitej, kolosalne znaczenie. I że – kto wie – co będzie z Polską, jeżeli on się ugnie? Dlatego nie ugiął się nigdy. Do samej swojej śmierci nigdy nie kolaborował. Namawiany później przez komunistów na różne sposoby – ku wściekłości Bieruta nie zgodził się ani na jedno słowo poparcia, ani na żaden absolutnie czynny udział w Radzie Narodowej, którą wtedy tworzono w 1945 roku. Wkrótce potem zmarł.
Z uśmiechem na twarzy można powiedzieć: piszą dzisiaj historycy, że był już zmęczony i w sędziwym wieku. Miał 71 lat. Szanowni Państwo, na dzisiejsze czasy to nie jest sędziwy wiek, ale to był człowiek, który tak wiele przeżył, że był po prostu zniszczony tym wszystkim, co przez lata swojego życia poniósł dla Polski. Dlatego właśnie z całą pewnością jego nazwisko – póki Polska istnieje i na mapie, i w sercach – będzie zawsze wypisane złotymi zgłoskami. Albowiem należy on do panteonu największych w naszych dziejach Polaków – absolutnie [nazwisko] największego lidera, przywódcy polskiej wsi.
Ale dzisiaj spotykamy się rzeczywiście w okolicznościach bardzo specyficznych. Bo to nie tylko 150. rocznica urodzin tego wielkiego Polaka, przywódcy ruchu ludowego, współtwórcy Polskiego Stronnictwa Ludowego i Polskiego Stronnictwa Ludowego „Piast”, a później Centrolewu, ale to jest, proszę Państwa, również i pytanie, jakie Wincenty Witos pewnie by zadał, gdyby fizycznie mógł być między nami – o dzisiejszą Polskę. O to, co się w tej Polsce dzieje dzisiaj. Że oto posłowie zostają zamknięci do więzienia. O jakżeż to przypomina tamten 1920, 1930 rok! W tamtej sytuacji chociaż poszukano wytrychu i wcześniej rozwiązano parlament. I to była taka przerwa, kiedy nie mieli immunitetu, żeby ich zamknąć w twierdzy brzeskiej. Teraz już się nie patyczkowano.
Ktoś dzisiaj krzyknie: „Ale to wymiar sprawiedliwości!”. Wtedy też był wymiar sprawiedliwości. Przecież procesu brzeskiego nie rozstrzygał formalnie żaden polityk, tylko sędziowie skazali ówczesnych polityków, patriotów na kary więzienia pod różnymi pretekstami. Po to, żeby ich osadzić, po to, żeby dać przykład grozy, po to, żeby zrealizować wolę polityczną. Bo nikt chyba co do tego nie ma wątpliwości.
Co by dzisiaj powiedział Wincenty Witos, wtedy także aresztowany, którego działalność wtedy przerwano właśnie więzieniem, który potem musiał wyjechać z Polski, a który nigdy – nigdy! – nie dał żadnego poważnego pretekstu, by go oskarżyć o działalność antypaństwową czy antypolską, bo zawsze służył Rzeczypospolitej i narodowi, wolnej Polsce. Chciał Polski wolnej, suwerennej, niepodległej, demokratycznej, bez żrących ją chorób, takich między innymi właśnie jak korupcja. Bo wiecie Państwo znakomicie, że właśnie między innymi dlatego odszedł z PSL–u i założył PSL „Piast” – ponieważ sprzeciwiał się słabości i skorumpowaniu władz ówczesnej partii. Bo wiedział, jak tego typu zjawiska żrą i niszczą państwo. I że trzeba je piętnować z całą mocą. Gdzie jest dzisiaj PSL? Uczestniczy w rządzącej koalicji, która zamyka posłów do więzienia.
Szanowni Państwo!
To wszystko, co wtedy się działo między 1930 a 1933 rokiem, kiedy ostatecznie zakończyły się procesy, doprowadziło do upadku polskiego państwa. Piłsudski umarł w 1935 roku z piętnem procesu brzeskiego, które – niestety – nosi do dzisiaj. Niestety, bo sam jestem też wielbicielem Marszałka i to, co wtedy uczynił, ogromnie mnie boli. Ale muszę Państwu powiedzieć, że jeszcze jako bardzo młody chłopiec, jeszcze przed 1989 rokiem, uświadomiłem sobie, że coś się kiedyś w Polsce stało.
Bo brat mojego dziadka był – jak się okazało – działaczem i wielkim zwolennikiem przedwojennego Polskiego Stronnictwa Ludowego, o czym ja wtedy nie wiedziałem. Ja, wtedy należąc do drużyny harcerskiej imienia Legionistów 1914 roku, czyli legionistów marszałka Józefa Piłsudskiego, kiedyś będąc u niego w Zabrzeży jako bardzo młody chłopak, taki 15–16–letni, zacząłem z nim jakąś dyskusję na tematy polityczne. I zacząłem mu mówić, jakim świetnym, wspaniałym przywódcą był Piłsudski. Pamiętam, jak zaczął drżeć i jak się zdenerwował. Ja nie wiedziałem, o co mu chodzi. A on do mnie powiedział: „Ty nic nie wiesz o tamtej Polsce, ty nie wiesz, co to w tamtej Polsce było, ty nie wiesz, kim był Piłsudski!”. Dzisiaj wiem, o czym mówił.
Wtedy przerwał rozmowę ze mną, był starszym człowiekiem. Straszliwie się zdenerwował i praktycznie mnie wtedy wyrzucił z pokoju. Ja nie rozumiałem, o co mu chodzi. Zrozumiałem to dopiero później, kiedy zapoznając się szczegółowo z dziejami naszej historii, zobaczyłem to, co stało się na początku lat 30. I wtedy zrozumiałem ten dramatyczny błąd, którego mój bohater, marszałek Józef Piłsudski – niestety – nie umiał uniknąć. Może dlatego, że był już sam schorowanym człowiekiem. Nie wiem, nie umiem na to pytanie odpowiedzieć. Z całą pewnością zdecydował się wtedy na coś absolutnie tragicznego; coś, co – powtarzam jeszcze raz – jestem przekonany, że doprowadziło do upadku Polski w 1939 roku.
Właśnie poprzez brak jedności w społeczeństwie, poprzez tę nieprawdopodobnie głęboką wyrwę, jaką spowodowało zamknięcie do więzienia ludzi, których duża część narodu uważała za swoich liderów i przywódców, z których ideami i drogą życiową całkowicie się utożsamiała i zgadzała, nigdy nie umiała pogodzić się z Józefem Piłsudskim, sanacją i jej decyzjami. Niech to będzie wielkim znakiem ostrzeżenia dla wszystkich polityków dzisiejszej Rzeczypospolitej, zwłaszcza dla tych, którzy obecnie rządzą, do czego prowadzą arogancja władzy i poczucie bezkarności czy też – jak wolę to nazwać – terror praworządności. Bo dzisiaj mamy do czynienia, proszę Państwa, z terrorem tak zwanej praworządności.
Wincenty Witos – jestem przekonany – nigdy by się na to nie zgodził. Zawsze – jak Państwo wiecie z kart historii, ci, którzy ją znają, a zwłaszcza historię życia Wincentego Witosa i podejmowanych przez niego decyzji – szukał rozwiązań parlamentarnych, szukał rozwiązań dyplomatycznych, szukał rozwiązań prawnych, szukał rozwiązań negocjacji. Czy to oznaczało słabość? Nie – to oznaczało prawość. Nie – to oznaczało uczciwość. To oznaczało przestrzeganie reguł. I to oznaczało niezłomność w realizacji przyjętych dążeń. Działał tak od początku swojej świadomej aktywności społecznej, politycznej aż do jej samego końca, aż do swojego odejścia w 1945 roku.
Ale że miał rację, najlepiej dowodzi to, że nie znam żadnej osoby, która umiałaby powiedzieć: „Proszę bardzo, w tym i tym miejscu Wincenty Witos popełnił tragiczny błąd w dziejach Rzeczypospolitej”. Nie w dziejach jego partii, nie w dziejach relacji pomiędzy jakimiś tam liderami partyjnymi – nie. W dziejach Rzeczypospolitej albo doprowadzając do jej załamania, albo doprowadzając do jej tragicznego końca. Nigdy! Właśnie wręcz przeciwnie: w 1920 roku, gdy miał taką możliwość wziąć odpowiedzialność, mimo tego że widział, jak jest tragiczna sytuacja – i przecież, proszę Państwa, on sobie zdawał sprawę, że może się okazać, że on zostanie premierem, a Polska właśnie upadnie i on się zapisze w historii jako premier upadającej Rzeczypospolitej, i wielu powie: „Tak, proszę, Witos był premierem i Polska zniknęła z mapy” – wziął na siebie odpowiedzialność. Zrobił wszystko, co możliwe, by obronić bezpieczeństwo Polski, by uratować państwo i naród.
Chwała Wincentemu Witosowi! Wieczna pamięć! Niech żyje wolna, suwerenna, niepodległa, sprawiedliwa Rzeczpospolita, którą kochał!