- Context
- Duda addressed a gathering in Toruń on March 24, 2025, speaking on Polish-Jewish history and the Holocaust in the context of a national remembrance event.
- Main themes
- Polish-Jewish history, Holocaust and Jewish extermination, Nazi and Soviet occupation of Poland, Polish-Jewish coexistence, Second Republic of Poland, World War II, national memory and remembrance, Polish Jewish citizens, concentration and extermination camps, German perpetrators
- Duration
- ~19 min
- Words
- 2,306
- Sentences
- 93
- Readability
- 44
- Grade
- 13.1
- Syntax
- 3.33
- Vocabulary
- 2.14
Translated from Polish
The broad sphere of national life a sentence belongs to. Every sentence has an Arena, so it is the denominator the other indices are read against.
Other93 sentences in 25 paragraphs
Your Excellency, Bishop, Honorable Father Provincial, Esteemed President of the Institute of National Remembrance, Esteemed Representative of the Embassy of Israel in Poland, Honorable Redemptorist Fathers led by the Director, All Distinguished Guests Present, Ladies and Gentlemen Professors, Doctors, All Distinguished Guests!
Eighty-six years ago, on September 1, 1939, one of the most difficult chapters in the history of our homeland, the Republic of Poland, and our nation began – in the history of Poles, in the history of people who lived on this land. The attack first by Nazi Germany and then by the Soviet Union on Poland – treacherously first on September 1, and then on September 17, 1939 – ended that period of Poland's existence that we call the Second Republic. Poland, which had been reborn in 1918 after 123 years of partitions, was still a Poland of many nations, primarily in essence two: the Polish nation – us, Poles – but also the Jews, with whom we had jointly inhabited these lands for almost a thousand years.
It can be boldly said that this extraordinarily long, almost entire period of our history, which we count from the baptism of Poland – over 1,050 years ago – was for the most part co-created here by us and by the Jews, who over the centuries increasingly came here to our land, invited by the rulers of Poland, by kings. Jews, who over the centuries played many very important roles in our country – useful roles, extremely important and significant in building the potential of the Republic.
Thanks to their talents, but also due to wise social management – as we would say today – of this human resource by Polish rulers, it was possible to build a great Republic in the 15th, 16th, 17th, and up to the 18th century. A powerful one, which was in fact one of the largest powers in Europe at that time, for a long time the Commonwealth of Both Nations, when it constituted a Polish-Lithuanian union, but in essence – as I emphasized – of many nations. Because representatives of many nations lived in this Republic.
The year 1939 and the subsequent years turned out to be exceptionally terrible in the history not only of our nation and not only of our country, but in the history of the world, and above all of the Jewish nation. Indeed, the Germans, subjected to the mad ideology of Hitlerism, led by a madman – it can be boldly said – driven by hatred and some imperial mania, Adolf Hitler, decided to destroy the Jewish nation, to eliminate it altogether from among the nations of the world. And they began what was later called the Holocaust, which in essence meant the extermination of the Jewish nation.
At that time here, in the territories of the Second Republic, Poland, there lived – as is estimated today – about 3.5 million citizens of Polish Jewish nationality. I emphasize this with all my strength: Polish citizens. They were part of the great Republic. Moreover, they were an immanent part of our Polish society. They were present – it can be boldly said – in all its layers: from the merchant class through craftsmanship, through science, education, culture in all its dimensions, through many extremely valuable professions requiring skills, extraordinary abilities, and specific knowledge. Finally, also through institutional actions and formations related to the security of Poland, as well as Polish politics. They were everywhere. They were part of our great Polish community. They were also those who for centuries fought alongside us for a free, sovereign, independent Poland. They defended it.
Today, in old cemeteries among the graves of the most faithful sons of the Republic – those who fought for it on the fronts of World War I, then defending it in 1920 against the Bolshevik onslaught and later in 1939 defending it against the Nazi and Bolshevik onslaught – among the graves of many of them, Stars of David commemorate Polish soldiers, defenders of the Republic of Jewish descent, of the Mosaic faith.
Ladies and Gentlemen!
That year 1939 changed everything and all the years that followed. It erased, it can be boldly said, through the German perpetrators, it erased from our homeland – then non-existent, because occupied by Nazi Germany – practically the entire Jewish community. Not only because the vast majority of Polish Jews were murdered by the Nazi occupiers in concentration camps and in other places of execution, but also because Jews from various countries of Europe were brought to the concentration and extermination camps built by them on occupied Polish lands and were murdered there.
In total, about 6 million citizens of Jewish nationality from various countries, but – it must be emphasized – among them 3 million Polish citizens. Something unimaginable! Something that is difficult for us – people born after the war, people who know these events only as history – to not only understand but to even imagine. How could something like this happen and what categories of thinking guided those people who committed such a terrible crime, especially those who planned it.
We, Poles – our great-grandfathers, grandfathers, fathers – found ourselves in a truly difficult situation, someone might say even: perhaps in some sense in a trap. On one hand – before their eyes, their Jewish neighbors were taken and murdered, on the other hand – the Germans quickly decided to introduce radical measures, and above all the death penalty for helping Jews; a death penalty that threatened all Poles. This was something exceptional in the scale of Nazi-occupied Europe. Exceptional! In countries in Western Europe, this was not the case.
This is the part of history that is unknown to many people from Western Europe. They do not realize that here, in Central Europe, on occupied Polish lands, helping Jews under Nazi occupation was punishable by death. Not only for the one who directly helped, but also for their closest ones, for the whole family. In fact, anyone who provided assistance to Jews risked being murdered not only themselves but also their closest ones: husband, wife, children, parents – anyone who would be in that household in which they lived.
It is easy for many people today to say, when looking at those dramatic events from the perspective of over 80 years of history: “Why was help not provided? Why was that help not widespread?” I always repeat this and emphasize it whether I am asked about it in the United States, in Israel, or in other places in the world: “I wonder how you would behave if it turned out that helping your neighbor, your family, was punishable by death, that your family was threatened with death. That not only you would be killed, but also your wife and your children, your sons. And then there would be no one to carry your name after you. I wonder if you would still be so sure that you would be brave and would provide help. I wonder what you would have to muster and what you would have to explain to yourself in order to provide that help. To muster the courage to show humanity.”
Yet despite this incredible threat among many – yes! – among many who were afraid... Because our society, like any, is composed of different people – and always has been – and of those extremely decent and honest, and of those who simply want to live, and of those who are heroic, and of those who are not so heroic, and finally of those who are cowardly, or those who simply live and are not interested in anything else, because they only want to live their own lives, or finally also of those who are indecent, commit treachery, cruelty, crimes; as in every society in the world. In every! Because that is human nature. And society consists of a full spectrum of different characters and human natures. And in a large society, each of these human types is represented.
But it turned out that there were not tens, not hundreds – that there were hundreds of thousands, and as some estimate even about a million who, to a greater or lesser extent, engaged during the German occupation and World War II in helping Jews, being Poles. Because many Jews were saved precisely by Poles – by those who hid them, by those who provided them with food, by those who supported them, by those who gave them shelter, who saved their lives; theirs, their children, their families.
That is why the most trees and memorials in the Yad Vashem Institute are memorials to Poles who helped Jews during World War II under German occupation. How many there were – in fact, it is not known for sure. Thousands are commemorated there. But we know that these numbers were indeed enormous. And it is our great pride that there were those who were not afraid, that there were those who – fully aware of the threat; existential threat not only to themselves but also to their loved ones – were ready to provide help and give their lives for their friends, for their neighbors, for decency, for good, for human dignity. Because surely there were many motivations. We are extremely proud of them.
We bow our heads in reverence over the graves and memory of those who are no longer alive today but provided help, and especially those who were murdered for that help. That is why on March 24 of each year since 2018, by the decision of the Polish Sejm, we commemorate the National Day of Remembrance of Poles Saving Jews under German Occupation during World War II, commemorating this year the 81st anniversary of the crime committed by the Nazis in Markowa against the blessed Ulma family, which is one of the most symbolic and poignant examples of providing this extraordinary, brotherly, Christian, human help.
Wiktoria and Józef, who, having six children and expecting a seventh – because Wiktoria was pregnant when she was murdered, very advanced – despite all fears and threats, despite the fact that they were not wealthy people, shared bread with eight of their Jewish neighbors, giving them shelter in their farm in Markowa in Podkarpacie, just like many other families in that locality. Unfortunately, on that March 24, 1944, German gendarmes, unfortunately supported by Polish blue policemen, came and ruthlessly murdered the entire Ulma family – all of them, along with their children and the unborn child – as well as the Jewish neighbors they were hiding.
Neither the Jewish families they helped nor the Ulma family survived. But other Jewish families and Polish citizens who were hidden by other residents of Markowa at the same time managed to survive. Despite this, despite this crime, which was such a shock for the entire local community – nevertheless, in 20 other families, Jews were still being hidden and most of them survived World War II. They saved themselves. This also shows the deep strength of the conviction of the necessity of mutual assistance in this dramatic situation. But also the extraordinary determination and courage of those people.
That is why I am immensely grateful for this place, for this chapel, for this great commemoration to the Redemptorist Fathers and all those who have supported this work over the years, so that it exists and develops. I thank all those who have shared their testimonies of their memories here. Sometimes testimonies previously unknown, completely unique about those terrible times and about the brotherhood that was shown to each other then, of our nations that lived on this land together for almost a thousand years, co-creating the Republic not only in a state sense but also in a social sense – the society of the Republic.
Thank you for the memory, thank you for the honor given. I also thank you for the unceasing prayer for the souls of all those who were murdered – both Poles and Jews – because we have one Lord God and we all pray to Him together. Thank you for the memory and prayer also for those who then knew how to show their hearts and are the heroes of those dramatic times, and who through the passage of time are no longer with us today.
Thank you for this memory. It has two extraordinary dimensions. First, it is extremely important for the Republic today and for its history so that there is evidence of what that history really was – both of Nazi-occupied Poland and of our nation then, and of our coexistence here. So that it was dramatic, difficult, in many aspects very difficult, tragic, but that it also had its extraordinary human, heroic, and brotherly moments, of which there was a decisive majority.
And I also thank you for this place, to which young people can come today – not only our compatriots, Poles, but also people who come here from other parts of the world, and see that there is memory and that it was worth fighting for dignity. And that dignity must never be surrendered nor must it ever be allowed to be trampled upon. And that there were those who were ready to give their lives for the preservation of that dignity and humanity – and they did. And let this be a great memento of what true humanity means, what true brotherhood means, and what true coexistence means despite all differences – often cultural, religious, various – what community means. I thank you for this from the bottom of my heart.
Honor and glory to the heroes! Eternal memory to the murdered! Eternal memory to the fallen! Eternal memory to those who never allowed their dignity to be taken away and never allowed others to take it away!
Thank you.
The original Polish. The tags above are read on the English translation's sentences.
Ekscelencjo, Księże Biskupie, Czcigodny Ojcze Prowincjale, Wielce Szanowny Panie Prezesie Instytutu Pamięci Narodowej, Wielce Szanowna Pani Przedstawiciel Ambasady Izraela w Polsce, Czcigodni Ojcowie Redemptoryści na czele z Ojcem Dyrektorem, Wszyscy Dostojni Przybyli Państwo, Panie i Panowie Profesorowie, Doktorzy, Wszyscy Dostojni Przybyli Goście!
86 lat temu, 1 września 1939 roku, rozpoczęła się jedna z najtrudniejszych kart w historii naszej ojczyzny, Rzeczypospolitej Polskiej, ale także i naszego narodu – w historii Polaków, w historii ludzi, którzy żyli na tej ziemi. Napaść najpierw hitlerowskich Niemiec, a potem Związku Sowieckiego na Polskę – zdradziecko najpierw 1 września, potem 17 września 1939 roku – zakończyła ten okres istnienia Polski, który nazywamy II Rzeczpospolitą. Polski, która wówczas odrodziwszy się w 1918 roku po 123 latach zaborów, wciąż była Polską wielu narodów, a w głównej mierze w istocie dwóch: narodu polskiego – nas, Polaków – ale także i Żydów, z którymi razem, wspólnie zamieszkiwaliśmy te ziemie od wtedy prawie tysiąca lat.
Śmiało można powiedzieć, że ten niezwykle długi, prawie cały okres naszych dziejów, tych, które liczymy od chrztu Polski – ponad 1050 lat temu – przez zdecydowaną swoją większość był współtworzony tutaj przez nas i przez Żydów, których na przestrzeni stuleci coraz więcej przybywało tutaj, na naszą ziemię, zapraszanych przez władców Polski, przez królów. Żydów, którzy na przestrzeni stuleci odgrywali w naszym kraju wiele bardzo ważnych ról – pożytecznych ról, niezwykle ważnych i znaczących w budowaniu potencjału Rzeczypospolitej.
Dzięki swoim talentom, ale także dzięki mądremu gospodarowaniu społecznemu – byśmy dzisiaj powiedzieli – tym zasobem ludzkim przez polskich władców udało się zbudować w XV, XVI, XVII aż do XVIII wieku wielką Rzeczpospolitą. Potężną, będącą w istocie jednym z największych mocarstw wówczas europejskich, przez długi czas Rzeczpospolitą Obojga Narodów, kiedy stanowiła unię polsko–litewską, ale w istocie – tak jak podkreślałem – wielu narodów. Bo przedstawiciele wielu narodów w tej Rzeczpospolitej mieszkali.
1939 rok i późniejsze lata okazały się pod tym względem zupełnie wyjątkowo straszliwe w historii nie tylko naszego narodu i nie tylko naszego kraju, ale w historii świata, a przede wszystkim narodu żydowskiego. Otóż Niemcy poddani obłędnej ideologii hitlerowskiej, prowadzeni przez oszalałego – śmiało można powiedzieć – z nienawiści i jakiejś manii imperialnej władcę, Adolfa Hitlera, postanowili zniszczyć naród żydowski, wyeliminować go w ogóle spośród narodów świata. I rozpoczęli coś, co zostało nazwane później Holokaustem, a w istocie oznaczało eksterminację narodu żydowskiego.
W tamtym czasie tutaj, na terenach II Rzeczypospolitej, Polski, żyło – jak dzisiaj się szacuje – około 3,5 mln obywateli polskich narodowości żydowskiej. Podkreślam to z całą mocą: obywateli polskich. Byli częścią wielkiej Rzeczypospolitej. Mało: byli immanentną częścią naszego polskiego społeczeństwa. Byli obecni – śmiało można powiedzieć – we wszystkich jego warstwach: od kupieckiej poprzez rzemieślniczą, poprzez naukę, edukację, kulturę we wszystkich jej wymiarach, poprzez wiele niezwykle cennych zawodów wymagających umiejętności, niezwykłych zdolności i specyficznej wiedzy. Wreszcie także i poprzez działania instytucjonalne i formacje związane z bezpieczeństwem Polski, jak również i polską politykę. Byli wszędzie. Byli częścią naszej polskiej wielkiej społeczności. Byli też tymi, którzy przez stulecia razem z nami walczyli o wolną, suwerenną, niepodległą Polskę. Bronili jej.
Dziś na starych cmentarzach wśród nagrobków najwierniejszych synów Rzeczypospolitej – tych, którzy walczyli o nią na frontach I wojny światowej, potem broniąc jej w 1920 roku przed nawałą bolszewicką i później w 1939 roku broniąc jej przed nawałą hitlerowską i bolszewicką – wśród nagrobków na jakże wielu z nich widnieją gwiazdy Dawida upamiętniające polskich żołnierzy, obrońców Rzeczypospolitej pochodzenia żydowskiego, wyznania mojżeszowego.
Szanowni Państwo!
Ten 1939 rok wszystko zmienił i wszystkie lata, które przyszły później. Wymazał, śmiało można powiedzieć, za sprawą niemieckich oprawców wymazał z naszej ojczyzny – wtedy nieistniejącej, bo okupowanej przez hitlerowskich Niemców – praktycznie całą społeczność żydowską. Nie tylko poprzez to, że znakomita większość polskich Żydów została zamordowana przez okupantów hitlerowskich w obozach koncentracyjnych i w innych miejscach kaźni, ale także i poprzez to, że do zbudowanych przez nich obozów koncentracyjnych i zagłady na okupowanych polskich ziemiach przywożono Żydów z różnych krajów Europy i tam ich mordowano.
Ogółem około 6 mln obywateli narodowości żydowskiej różnych państw, ale – co trzeba podkreślić – wśród nich 3 mln obywateli polskich. Coś niewyobrażalnego! Coś, co nam – ludziom urodzonym po wojnie, ludziom, którzy znają te zdarzenia tylko jako historię – trudno jest nie tylko zrozumieć, ale trudno jest sobie to w ogóle wyobrazić. Jak mogło dojść do czegoś takiego i jakimi kategoriami myślenia kierowali się ci ludzie, którzy dopuścili się tak straszliwej zbrodni, a w szczególności ci, którzy ją zaplanowali.
My, Polacy – nasi pradziadkowie, dziadkowie, ojcowie – znaleźli się wtedy rzeczywiście w trudnej sytuacji, ktoś by powiedział nawet: może i w jakimś sensie w pułapce. Z jednej strony – na ich oczach zabierano i mordowano ich żydowskich sąsiadów, z drugiej strony – bardzo szybko Niemcy zdecydowali się wprowadzić radykalne środki, a przede wszystkim karę śmierci za pomoc Żydom; karę śmierci, która groziła wszystkim Polakom. To było coś wyjątkowego w skali okupowanej przez hitlerowskich Niemców Europy. Wyjątkowego! W krajach na zachodzie Europy tego nie było.
To jest ta część historii, która bardzo wielu ludziom z zachodu Europy jest nieznana. Nie zdają sobie sprawy z tego, że tutaj, w Europie Środkowej, na okupowanych polskich ziemiach za pomoc Żydom pod okupacją hitlerowską groziła kara śmierci. Nie tylko dla tego, kto bezpośrednio pomagał, ale także i dla jego najbliższych, dla całej rodziny. W istocie każdy, kto niósł pomoc Żydom, ryzykował, że zostanie zamordowany nie tylko on, ale również jego najbliżsi: mąż, żona, dzieci, rodzice – kto tylko będzie w tym gospodarstwie domowym, w którym on żyje.
Łatwo jest mówić wielu ludziom dzisiaj, kiedy patrzą na tamte dramatyczne zdarzenia z punktu widzenia ponad 80 lat historii: „Dlaczego nie niesiono pomocy? Dlaczego ta pomoc nie była powszechna?”. Ja zawsze to powtarzam i podkreślam czy kiedy jestem pytany o to w Stanach Zjednoczonych, czy w Izraelu, czy w innych miejscach na świecie: „Ciekawy jestem, jak byście się zachowali, gdyby się okazało, że za pomoc waszemu sąsiadowi waszej rodzinie grozi kara śmierci, twojej rodzinie grozi kara śmierci. Że zabiją nie tylko ciebie, ale zabiją także twoją żonę i twoje dzieci, twoich synów. I dalej nie będzie miał kto nosić po tobie twojego nazwiska. Ciekawe, czy dalej będziesz wtedy taki pewny, że będziesz odważny i będziesz niósł pomoc. Ciekawe, na co wtedy będziesz musiał się zdobyć i co będziesz musiał sobie wytłumaczyć, żeby tę pomoc nieść. Żeby się zdobyć na to okazanie człowieczeństwa”.
A jednak mimo tego tak nieprawdopodobnego zagrożenia pośród wielu – tak! – pośród wielu bojących się... Bo przecież społeczeństwo nasze, tak jak każde, złożone jest z różnych ludzi – i zawsze było – i z tych niezwykle porządnych i uczciwych, i z tych, którzy po prostu chcą żyć, i z tych, którzy są bohaterscy, i z tych, którzy tak bohaterscy nie są, i wreszcie z takich, którzy są tchórzliwi, czy takich, którzy po prostu żyją i nic ich więcej nie interesuje, bo chcą tylko żyć własnym życiem, czy wreszcie także i takich, którzy są nieprzyzwoici, dopuszczają się zdrady, okrucieństwa, przestępstwa; jak w każdym społeczeństwie na świecie. W każdym! Bo taka jest ludzka natura. A społeczeństwo składa się z pełnego przekroju różnych charakterów i natur ludzkich. I w wielkim społeczeństwie każdy z tych typów ludzkich jest reprezentowany.
Ale okazało się, że było nie dziesiątki, nie setki – że było setki tysięcy, a jak niektórzy szacują nawet około miliona takich, którzy w większym lub mniejszym stopniu zaangażowali się w czasie okupacji niemieckiej i II wojny światowej w pomoc Żydom, będąc Polakami. Bo wielu Żydów zostało uratowanych właśnie przez Polaków – przez tych, którzy ich schowali, przez tych, którzy dostarczali im jedzenie, przez tych, którzy ich wspierali, przez tych, którzy dali im schronienie, którzy uratowali im życie; im, ich dzieciom, ich rodzinom.
To właśnie dlatego najwięcej drzewek i upamiętnień w instytucie Yad Vashem to są upamiętnienia Polaków, którzy nieśli pomoc Żydom w czasie II wojny światowej pod okupacją niemiecką. Ilu ich było – tak naprawdę nie wiadomo do końca. Tam są upamiętnione tysiące. Ale my wiemy o tym, że te liczby były w istocie ogromne. I to jest nasza wielka duma, że byli tacy, którzy się nie bali, że byli tacy, którzy – mając pełną świadomość zagrożenia; egzystencjalnego zagrożenia nie tylko dla siebie, ale i dla swoich najbliższych – byli gotowi nieść pomoc i oddać życie za swoich przyjaciół, za swoich sąsiadów, za przyzwoitość, za dobro, za godność ludzką. Bo pewnie bardzo wiele było tych motywacji. Jesteśmy z nich niezwykle dumni.
Z czcią pochylamy głowy nad grobami i pamięcią tych, którzy dzisiaj już nie żyją, a nieśli pomoc, a w szczególności tych, którzy za tę pomoc zostali zamordowani. To właśnie dlatego 24 marca każdego roku od 2018 roku mocą decyzji polskiego Sejmu czcimy Narodowy Dzień Pamięci Polaków Ratujących Żydów pod okupacją niemiecką w czasie II wojny światowej, upamiętniając w tym roku 81. rocznicę zbrodni dokonanej przez hitlerowców w Markowej na błogosławionej rodzinie Ulmów, która jest jednym z najbardziej symbolicznych i wymownych przykładów niesienia tej niezwykłej, braterskiej, chrześcijańskiej, ludzkiej pomocy.
Wiktoria i Józef, którzy, mając sześcioro, a spodziewając się wkrótce siódmego dziecka – bo Wiktoria była w ciąży, kiedy ją zamordowano, bardzo zaawansowanej – mimo wszystkich obaw i zagrożenia, mimo tego, że przecież też nie byli ludźmi zamożnymi, dzielili się chlebem z ośmiorgiem swoich żydowskich sąsiadów, dając im schronienie w swoim gospodarstwie w Markowej na Podkarpaciu, tak jak wiele innych rodzin w tej miejscowości. Niestety, tego 24 marca 1944 roku przyszli niemieccy żandarmi wspierani, niestety, przez granatowych policjantów Polaków i zamordowali bezwzględnie całą rodzinę Ulmów – całą, bo wraz z dziećmi i nienarodzonym dziecięciem – a także ukrywanych przez nich żydowskich sąsiadów.
Nie udało się przetrwać ani żydowskim rodzinom, którym pomagali, ani rodzinie Ulmów. Ale udało się przetrwać innym żydowskim rodzinom i polskim obywatelom, którzy byli ukrywani przez innych mieszkańców Markowej w tym samym czasie. Mimo tego, mimo tej zbrodni, która była takim wstrząsem dla całej przecież lokalnej społeczności – mimo wszystko w 20 innych rodzinach Żydzi cały czas byli ukrywani i większość z nich przetrwała II wojnę światową. Uratowała się. To pokazuje też, jaka była głęboka siła przeświadczenia o konieczności niesienia wzajemnej pomocy w tej dramatycznej sytuacji. Ale też jaka była niezwykła determinacja i odwaga tych ludzi.
Dlatego dziękuję ogromnie za to miejsce, za tę kaplicę, za to wielkie upamiętnienie ojcom redemptorystom i wszystkim, którzy to dzieło przez lata wspierają, by istniało i by się rozwijało. Dziękuję wszystkim tym, którzy tutaj zgłosili swoje świadectwa swojego wspomnienia. Czasem świadectwa dotychczas nieznane, zupełnie unikatowe o tych straszliwych czasach i o tym braterstwie, które wtedy sobie nawzajem było okazywane, naszych narodów, które żyły na tej ziemi razem przez prawie tysiąc lat, współtworząc Rzeczpospolitą nie tylko w znaczeniu państwowym, ale także w znaczeniu społecznym – społeczeństwa Rzeczypospolitej.
Dziękuję za pamięć, dziękuję za oddawaną cześć. Dziękuję także za nieustającą modlitwę za dusze wszystkich tych, którzy zostali pomordowani – i Polaków, i Żydów – bo mamy jednego Pana Boga i do niego wszyscy razem się modlimy. Dziękuję za pamięć i modlitwę także za tych, którzy wtedy umieli okazać serce i są bohaterami tamtych dramatycznych czasów, a których poprzez upływ czasu dzisiaj już także nie ma z nami.
Dziękuję za tę pamięć. Ona ma dwa niezwykłe wymiary. Po pierwsze, jest niezwykle ważna dla Rzeczypospolitej dzisiaj i dla jej historii po to, by były dowody tego, jaka ta historia naprawdę była – i okupowanej przez Niemców Polski, i naszego narodu wtedy, i naszego współistnienia tutaj. Tak że ona była dramatyczna, trudna, w wielu aspektach bardzo trudna, tragiczna, ale że miała także swoje niezwykłe ludzkie i bohaterskie, i braterskie momenty, których była zdecydowana większość.
I dziękuję także za to, że jest to miejsce, do którego mogą przyjść dzisiaj młodzi ludzie – nie tylko nasi rodacy, Polacy, ale mogą przyjść także ludzie, którzy przybywają tutaj z innych części świata, i zobaczyć, że jest pamięć i że było warto walczyć o godność. I że nigdy nie wolno oddać godności ani nigdy nie wolno godzić się na to, by była ona deptana. I że byli tacy, którzy za ratowanie tej godności i człowieczeństwa byli gotowi oddać życie – i oddali je. I niech to będzie wielkim memento , co to znaczy prawdziwe człowieczeństwo, co to znaczy prawdziwe braterstwo i co to znaczy prawdziwe współistnienie mimo wszystkich różnic – często kulturowych, religijnych, różnych – co to znaczy wspólnota. Dziękuję za to z całego serca.
Cześć i chwała bohaterom! Wieczna pamięć pomordowanym! Wieczna pamięć poległym! Wieczna pamięć tym, którzy nigdy nie dali sobie odebrać i nigdy nie pozwalali innym odebrać godności!
Dziękuję.
