Lecture by the President titled "Challenges for Poland in the Century of Regaining Independence"
Andrzej Duda · President of Poland
- Context
- Duda delivered a lecture at the Catholic University of Lublin in October 2018 to mark the university's centenary and Poland's 100th anniversary of regaining independence.
- Main themes
- Centenary of Polish independence, Catholic University of Lublin anniversary, Polish national heritage and identity, social convergence of Catholic and socialist thought, John Paul II legacy, Union of Lublin and European unity, KUL as enclave of free thought under communism, challenges for Poland, Central and Eastern European identity, academic freedom
- Duration
- ~28 min
- Words
- 3,321
- Sentences
- 156
- Readability
- 39
- Grade
- 13.0
- Syntax
- 3.13
- Vocabulary
- 2.27
Translated from Polish
The broad sphere of national life a sentence belongs to. Every sentence has an Arena, so it is the denominator the other indices are read against.
Other156 sentences in 45 paragraphs
Your Magnificence, Mr. Rector!
Your Eminence, Cardinal,
Excellencies, Bishops,
All Distinguished Guests!
Honorable Senate!
Esteemed Ladies and Gentlemen Professors!
Honorable Priests, Brothers, and Sisters in Religious Life!
Dear Graduates!
Dear Students!
All Highly Esteemed Ladies and Gentlemen!
One hundred years ago, independent Poland was reborn. One hundred years ago, our own sovereign state returned to the map of Europe after 123 years of partitions. Along with it, one hundred years ago, the Academic Republic was reborn, free science and free thought, Polish thought, in Poland, in a free country. And finally, one hundred years ago, the Catholic University of Lublin was established – a contemporary of Independence.
That is why today, in this truly exceptional year of national celebrations of the centenary of regaining independence, I want to extend my warmest congratulations on this anniversary to the entire KUL community. I congratulate the authorities, faculty, staff, alumni, students, and friends of this university. This is a wonderful celebration of your Alma Mater, which over the past century has made enormous contributions to Poland and the Church, serving Deo et Patriae – for God and the Homeland.
As the President of the Republic, on behalf of the entire nation, I sincerely thank you for all the years of intellectual, educational, and formative work. I thank you for the effort in education, conducting scientific research, and also for the organizational efforts necessary for the proper functioning of the university. I thank all those who, over the past hundred years, have co-created this community. I thank each of you present here today, who continue this great work of your predecessors.
Esteemed Ladies and Gentlemen!
When we think of the year 1918 right here in Lublin, in addition to the establishment of the Catholic University of Lublin, another groundbreaking event comes to mind. I mean the brief, just four-day, but extremely important period of the activity of the Provisional People's Government of the Polish Republic under the leadership of Ignacy Daszyński.
It can be said that KUL and Daszyński's cabinet were at ideological antipodes. On one side – a Catholic university educating clergy in theology. On the other – a government created by socialists, with a radical social program. In that era, the contradictions dividing these positions seemed insurmountable. Yet, both KUL and the people's government were two faces of the same, one reborn Poland.
Today, a century later, we know that the aspirations of the working world and Catholic social teaching were not only not opposed but were convergent in many important points. We know this especially thanks to one of the most outstanding scholars and lecturers of the Catholic University of Lublin. I am, of course, referring to the priest, bishop, cardinal Karol Wojtyła – our Holy Father John Paul II, who now patronizes this university, where he worked for many years, which he co-shaped and which also formed him. Five days ago, we celebrated the 40th anniversary of his election to the See of Peter. And it is largely thanks to his extraordinary pontificate, and particularly his extensive social teaching, that we owe the fact that the chasm that existed a hundred years ago no longer exists today.
Thus, looking back a hundred years, in this convergence of two breakthroughs: the establishment of KUL and the formation of Daszyński's cabinet – we see evidence of how rich our Polish heritage is. We see how important it is for us, Poles, to rise above what divides us and to work together to achieve common goals. That goal was then a free, independent Poland. And it is precisely that which was achieved and built.
Ladies and Gentlemen!
The current meeting here in Lublin also reminds us of another historical testimony and the wonderful tradition of the Republic. In the academic year that we are inaugurating today, on July 1, 2019, we celebrate the 450th anniversary of the conclusion of the real union of Poland and Lithuania at the local castle. "From the Union of Lublin to the European Union" – we all remember these words of the Pope from Poland, who pointed to the prophetic, pioneering character of the unification of two states and many nations into one Republic.
And it is right here, at KUL, thanks to the late Professor Jerzy Kłoczowski, whom we have already mentioned today, that research on the influence of Christianity on the culture and identity of the nations of Central and Eastern Europe – that "younger Europe," as he called it – developed remarkably. And this took place in particularly difficult times for the Polish nation and the Church, and for the university itself – under the communist regime, which sought in every way to hinder this great work that was being carried out within these walls.
KUL was then an enclave of free thought. It was a response to the challenge posed to us, Poles, by the authorities imposed on our country after the war. It was here, against the pressures of ideology and propaganda, despite harassment, surveillance, and persecution – that free Polish science endured, here authentic patriotism was nurtured, here one was strengthened in fidelity to the truth and the Good News. For everyone who came here, a visit to KUL, even if brief, was like taking a breath of fresh air after a long confinement in a stuffy dark room. For this great merit to Poland and freedom, I want to express my special gratitude today.
Ladies and Gentlemen!
I do not need to explain this here, but I believe that in our times it is worth emphasizing how much our civilization – the people of the West – owes to Christianity. From fundamental philosophical concepts that order our understanding of ourselves and the world around us, such as the concept of linear time and history as meaningful and directed towards a goal, through the recognition of the human being as a person who possesses autonomous value and is a subject, to the ideals of universal freedom, equality, and brotherhood of people, as well as the rights and dignity of every human being – all of this has its roots in Christianity.
The Catholic University of Lublin, over the course of its hundred years of existence, has been a bastion, a guardian, and above all a witness to this very truth and wisdom. This truth and wisdom were the foundation of sovereign Poland reborn in 1918 – and KUL was one of its essential expressions. Now we, contemporary Poles, after a whole century, take on our share of responsibility for our free Homeland, for our own sovereign state – the Republic, for the Polish and universal Church, for the entire civilization of Christian Europe. We want to move forward through history, carrying our heritage and identity, on the wings of faith and reason, soaring towards the contemplation of truth – in accordance with one of the most important encyclicals of St. John Paul II. At the same time, in line with the guidance of his first encyclical Redemptor hominis, we want to build a state, a society, and a world based on the principles of the primacy and precedence of ethics over technology, of the person over the thing, of the spirit over matter.
I invoke these main elements of the teaching of the Pope from Poland, as their source undoubtedly springs here, at the Catholic University of Lublin, where philosophical and social thought was born and developed. At the same time, I point to them because I am convinced that they are a current and infallible compass on our journey through history.
Ladies and Gentlemen!
The centenary of regaining independence is not only a time for memories and summaries. It also prompts a far-reaching look into the future. The legacy of Polish history – both glorious and dramatic – should be a lesson and inspiration for us and constitutes the entire foundation on which we build the edifice that we would like to see as a strong, rich, significant, wise, and proud Poland in the future.
On the horizon of tomorrow, many challenges are emerging before our Homeland. We often already experience them to some extent; sometimes they take on a still hazy form, but are already perceptible. These are mostly questions that we ask ourselves as Poles, concerned about the prosperous existence of the independent Republic, about nurturing our identity, about the foundations of national development – but also as residents of the contemporary world, transforming before our eyes at a dizzying pace.
Of course, the format of this lecture does not allow for detailed analyses and the drawing of extensive diagnoses from them. I do not even know if a semester or even a year-long cycle of classes would be sufficient for that. After all, we are all here on equal terms, we are all on an intellectual journey, like explorers of a new world, being both participants and observers of events. Therefore, I will only signal a few immensely important issues.
We all have a sense that we live in a world that is perhaps more dynamic than ever before. In recent years – usually referring to the global financial crisis of 2008 – the world, primarily the Western world, has entered a period of new uncertainty, new instability, as it is often said. The spectrum of perceived opportunities and threats is currently broader than ever before. We do not really know what reality will emerge from the unimaginable development of digital technologies, social networks, big data, artificial intelligence, biotechnology, or from the crisis of the face of capitalism as we know it. One example of such qualitative changes, in the face of which it is difficult for us to find our bearings and refer to tried-and-true methods of counteraction, is the formula of hybrid warfare, which brings dispersed threats, seemingly fluid, but very real and capable of affecting us deeply.
We also face an even more significant question – whether this new instability is temporary or whether we are dealing with a profound civilizational breakthrough? A breakthrough consisting, among other things, in the fact that the relationships between stability and change, between order and chaos, between what is expected in social life and what is unexpected will undergo permanent transformation. We must reckon with the fact that instability may become the new norm.
It is possible that the current dynamics of development – especially the digital revolution – leads to the threat that Poland and many countries face a deep rupture of continuity. The continuity of social structures, cultural patterns, criteria of truth and falsehood, ways of distinguishing good from evil. Should we be concerned about this? After all, as humanity, we have reached our current place in social development precisely because the creative human mind has been able to break historical continuity, that we have been able to question and break rigid structures. This is what science has also served, for it is obvious that continuity has been broken many times through science – but we see that it has never happened at such a pace and on so many parallel fields as today. Therefore, there is much to be concerned about.
The key question now is about the tension between tradition and progressivism. Between values rooted in the heritage of history that constitute our humanity and the expectations of building a "new, better world," and within it a new better human being, who will be permanently detached from his past. It is indeed during our lifetime that such pillars of continuity as family, nations, and religions have come under pressure, under hostile pressure. We cannot lose what is called cultural transmission – the passing of cultural canons from generation to generation – and without these invaluable pillars, this will not be possible.
It is worth recalling the statement of one of the outstanding historians: The past, the present day, and the future are so inseparably linked that by killing one, we simultaneously destroy the other two. Thus, a great question arises: how to act in conditions of prolonged instability, rupturing continuity, and weakening intergenerational transmission? I believe that this era of change and uncertainty is a great intellectual challenge. I hope that the necessary diagnoses and answers will primarily flow from you – from universities, from the spheres of science, from academic environments.
Ladies and Gentlemen!
Against this general civilizational backdrop, specific challenges clearly emerge that Poland must face. On the centenary of regaining independence, the paramount issue is obviously: how to strengthen and protect this great national good, which is sovereignty? We are a medium-sized country, a co-creator in many areas, but also an object of global transformations. From our difficult Polish history, we know that freedom is never given for free, nor is it given once and for all. Pope John Paul II reminded us that freedom is a task. In an unstable world, among the challenges that lie at the very heart of Polish raison d'état, we must certainly consider issues of security, defense of independence, and subjectivity.
Equally important is the strength, quality, and efficiency of the Polish state. Let us remember that its power flows to a great extent from our patriotism, from our identification with it. Celebrating the centenary of regaining independence, we cannot lose sight of how important it is to treat the Republic – I emphasize this beautiful Polish word: Rzeczy-pospolitej – as a common good. How important it is to shape a sense of citizenship and a public service attitude. No one will bring us a strong, just, modern Poland on a platter; no one will give it to us, it will not be a gift – we must create it together through our daily patriotic effort, through our toil. No one will take care of this for us.
One of the most important state and social tasks is to deepen the comfort of life for Poles. There have been too many crises, tremors, and so-called painful reforms in our recent history. Definitely – some may be surprised, but I will say: it is time for normalcy – to enjoy the fruits of many years of efforts and hardships, to catch up with the standard of living in the most developed countries. Without neglecting consistent modernization, we need to change the emphasis. Cultivating the belief that Poland's development can be based on catching up and imitation will not give us a good future. Poles have enormous potential to be creators and leaders. And we must emphasize this at every step, because that is the truth and those are the facts. We can prove this all over the world. Let us also prove it here at home.
The condition for the prosperity of the Republic is undoubtedly a strong, competitive economy. We can be proud that Poles have been and are entrepreneurial. Positivist work, economic patriotism – have always contributed to strengthening the Polish national substance and have been one of the pillars of a sovereign state. However, if we want to avoid the middle-income trap and stagnation in modest positions in the global production chain, we must radically change our approach and model of development. We need to base our competitive advantages not on low labor costs, but on innovation and advanced technologies. The challenge is reindustrialization, promoting domestic technical thought, and ensuring a significant participation of Poland and Poles in the ongoing fourth industrial revolution. We cannot be a country of assembly plants – we must become a country of research and development centers and knowledge transfer to the economy. The state, while respecting the principles of economic freedom, should play an active developmental role. We need ways to fully and effectively mobilize domestic capital. If we want to make a civilizational leap, we must significantly increase the level of our investments.
In all of this – now and in the coming future, it is necessary to ensure that Polish development is sustainable. It should combine economic and social interests, care for the state of Polish resources and the natural environment, proceed harmoniously in all regions of the country, and not favor larger centers at the expense of smaller ones. Key is thinking in terms of community. Demographic changes, a dynamically changing labor market, weaker job security, and uncertainty about tomorrow – these are collective challenges that we should address in the spirit of social solidarity. I trust that this will encourage persistent, nationwide dialogue.
The role of science, higher education, and education is enormous in all these contexts. There is currently no good in the world as valuable and capable of providing greater developmental impulses as intellectual capital. As the new academic year begins, Polish universities and other higher education institutions are entering under the new law on higher education adopted by parliament. Discussions on this law revealed the many detailed and systemic problems facing Polish science. The "Constitution for Science" sets new frameworks for the activities of universities, a new model of education, and academic career paths.
I would like the regulations being introduced to significantly contribute to the development of research and stimulate the construction of a modern Polish state, as these goals are meant to serve. But every systemic change carries certain risks, which is why the implementation of the reform must be carefully monitored. In creating large and strong academic centers, we cannot allow the marginalization of universities that play important roles in their regions. If we allow this, it will be a denial of the development that is equal and just, which I just spoke about. It will be a path in the opposite direction from where Poland should be heading. May the period of reforms soon bring positive results, and may universities seize the opportunity to make internal changes and create conditions for scholars to improve the position of Polish science in the world, reducing unnecessary bureaucratic burdens in the work of academic teachers.
I always say to every group of professors to whom I have the honor of presenting professorial nominations. I always repeat: Ladies and Gentlemen, I deeply believe that standing before me today is a Polish Nobel laureate. A laureate who will win this award while conducting research at a Polish university, in a Polish scientific office, in a Polish laboratory. Two things are necessary for this. First, of course, funding, which in such situations is essential – science must be adequately funded. And second, it is the thought, conviction, and research courage that we so desperately need. I would like Polish science to open up, for us to have the courage to think that we are capable of winning that Nobel Prize. This psychological aspect is also of great importance here. Let us believe that we can meet this challenge, because if it happens, it will be a civilizational leap for our state and for our science, truly on the scale of the 21st century, and perhaps, looking ahead, on the scale of the 22nd century.
In conclusion, I would like to once again express my appreciation and great congratulations to the entire community of the Catholic University of Lublin John Paul II on the centenary of your university. I congratulate all those honored today for their merits to the Republic. To the Magnificence of the Rector, I would like to present a specially designated white-and-red flag for the KUL community – a symbol of Polish identity, pride, and unity. It expresses our conviction that "Poland has not yet perished," that our Homeland will always emerge victorious from all challenges in order to develop and have a prosperous future – and we are ready to dedicate all our strength for its good. Display this flag with a sense of civic fulfillment, as a manifestation of patriotic service, as a symbol of the wonderful achievements of this university and of our entire independent Homeland. Thank you for your attention. To all gathered here and to the entire community of the Catholic University of Lublin – God bless!
The original Polish. The tags above are read on the English translation's sentences.
Magnificencjo Księże Rektorze!
Eminencjo Księże Kardynale,
Ekscelencje Księża Biskupi,
Wszyscy Dostojni Goście!
Wysoki Senacie!
Czcigodne Panie i Panowie Profesorowie!
Czcigodni Kapłani, Bracia i Siostry Zakonne!
Szanowni Absolwenci!
Drodzy Studenci!
Wszyscy Wielce Szanowni Państwo!
Sto lat temu odrodziła się niepodległa Polska. Sto lat temu nasze własne suwerenne państwo powróciło na mapę Europy po 123 latach zaborów. Wraz z nim sto lat temu odrodziła się Rzeczpospolita Akademicka, wolna nauka i wolna myśl, polska myśl, w Polsce, w wolnym kraju. I wreszcie sto lat temu powstał Katolicki Uniwersytet Lubelski – rówieśnik Niepodległej.
To właśnie dlatego dzisiaj, w tym zupełnie wyjątkowym roku narodowych obchodów setnej rocznicy odzyskania niepodległości, chcę złożyć najserdeczniejsze gratulacje z okazji jubileuszu dla całej społeczności KUL-u. Gratuluję władzom, wykładowcom, pracownikom, absolwentom, studentom i przyjaciołom tej wszechnicy. To wspaniałe święto Państwa Alma Mater, która w ciągu minionego wieku położyła olbrzymie zasługi dla Polski i Kościoła, pełniąc służbę Deo et Patriae – Bogu i Ojczyźnie.
Jako Prezydent Rzeczypospolitej w imieniu całego narodu z serca dziękuję za wszystkie lata pracy intelektualnej, dydaktycznej i formacyjnej. Dziękuję za trud kształcenia, prowadzenia badań naukowych, także za wysiłki organizacyjne niezbędne do dobrego funkcjonowania uczelni. Dziękuję wszystkim, którzy przez minione sto lat współtworzyli tę społeczność. Dziękuję każdemu z Państwa tu dziś obecnych, na co dzień kontynuujących to wielkie dzieło poprzedników.
Wielce Szanowni Państwo!
Kiedy myślimy o roku 1918 właśnie tutaj, w Lublinie, to oprócz założenia Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego przychodzi nam na myśl także drugie przełomowe wydarzenie. Mam na myśli krótki, bo zaledwie czterodniowy, ale niesłychanie ważny okres działalności Tymczasowego Rządu Ludowego Republiki Polskiej pod przewodnictwem Ignacego Daszyńskiego.
Można powiedzieć, że KUL i gabinet Daszyńskiego znajdowały się na ideowych antypodach. Z jednej strony – uczelnia katolicka, kształcąca duchownych w zakresie teologii. Z drugiej zaś – rząd stworzony przez socjalistów, o radykalnym programie społecznym. W tamtej epoce sprzeczności dzielące te stanowiska wydawały się nie do pokonania. A jednak, i KUL, i rząd ludowy, były dwoma obliczami tej samej, jednej odradzającej się Polski.
Dzisiaj, o wiek starsi, wiemy, że dążenia świata pracy i katolickiej nauki społecznej nie tylko nie były przeciwne, ale w wielu ważnych punktach zbieżne. Wiemy to zwłaszcza dzięki jednemu z najwybitniejszych uczonych i wykładowców Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego. Myślę tu oczywiście o księdzu, biskupie, kardynale Karolu Wojtyle – o naszym Ojcu Świętym Janie Pawle II, który teraz patronuje tej uczelni, na której długie lata pracował, którą On współkształtował i która także przecież i Jego formowała. Przed pięcioma dniami obchodziliśmy 40. rocznicę Jego wyboru na Stolicę Piotrową. I to właśnie Jego niezwykłemu pontyfikatowi, a szczególnie obszernemu nauczaniu społecznemu zawdzięczamy w ogromnej mierze to, że tamta przepaść sprzed stu lat dziś już nie istnieje.
Dzięki temu spoglądając sto lat wstecz, w tej zbieżności dwóch przełomów: powstania KUL i powstania gabinetu Daszyńskiego – widzimy dowód na to, jak bogate jest nasze polskie dziedzictwo. Widzimy, jak ważne jest, byśmy my, Polacy, umieli wznosić się ponad to, co nas dzieli, i działać razem dla osiągnięcia wspólnych celów. Tym celem była wtedy wolna niepodległa Polska. I to właśnie ją udało się osiągnąć i ją udało się budować.
Szanowni Państwo!
Obecne spotkanie tu, w Lublinie, przypomina nam także o innym historycznym świadectwie i wspaniałej tradycji Rzeczypospolitej. W roku akademickim, który dzisiaj inaugurujemy, dokładnie 1 lipca 2019 roku, przypada 450. rocznica zawarcia na tutejszym zamku unii realnej polsko-litewskiej. „Od unii lubelskiej do Unii Europejskiej” – wszyscy pamiętamy te słowa Papieża-Polaka, który wskazywał na profetyczny, prekursorski charakter zjednoczenia dwóch państw i wielu narodów w jedną Rzeczpospolitą.
I to właśnie tutaj, na KUL-u, za sprawą śp. profesora Jerzego Kłoczowskiego, którego już dzisiaj wspominaliśmy tak znakomicie rozwinęły się badania nad wpływem religii chrześcijańskiej na kulturę i tożsamość narodów Europy Środkowo-Wschodniej – owej, jak ją nazywał, „młodszej Europy”. A działo się to w czasach szczególnie trudnych dla polskiego narodu i Kościoła, i dla samego uniwersytetu – pod reżimem komunistycznym, który wszelkimi sposobami starał się utrudniać tę wielką pracę, która była przecież prowadzona w tych murach.
KUL był wówczas enklawą wolnej myśli. Był odpowiedzią na wyzwanie rzucone nam, Polakom, przez narzucone naszemu krajowi po wojnie władze PRL. To właśnie tutaj wbrew naciskom ideologii i propagandy, pomimo szykan, inwigilacji i prześladowań – trwała wolna polska nauka, tu trwał i był pielęgnowany autentyczny patriotyzm, tu umacniano się w wierności prawdzie i Dobrej Nowinie. Dla każdego, kto tu przybywał, wizyta na KUL-u, choćby krótka, bywała jak zaczerpnięcie świeżego powietrza po długotrwałym zamknięciu w dusznym ciemnym pokoju. Za tę wielką zasługę dla Polski i wolności chcę dzisiaj szczególnie podziękować.
Szanowni Państwo!
Nie muszę w tym miejscu tego tłumaczyć, ale sądzę, że w naszych czasach warto podkreślać, jak wiele nasza cywilizacja – ludzi Zachodu – zawdzięcza chrześcijaństwu. Począwszy od fundamentalnych pojęć filozoficznych, które porządkują nasze rozumienie siebie samych i świata wokół, takich jak koncepcja czasu linearnego i historii jako mającej sens i zmierzającej ku celowi, poprzez uznanie człowieka za osobę, która posiada autonomiczną wartość i jest podmiotem, skończywszy na ideałach powszechnej wolności, równości i braterstwa ludzi oraz praw i godności każdego człowieka – wszystko to swoje źródła ma w chrześcijaństwie.
Katolicki Uniwersytet Lubelski w ciągu stu lat swojego istnienia był ostoją, strażnikiem, a nade wszystko świadectwem tej właśnie prawdy i mądrości. Ta prawda i mądrość legły u podstaw suwerennej Polski odrodzonej w roku 1918 – i właśnie KUL był jednym z istotnych tego wyrazów. Teraz my, współcześni Polacy, po upływie całego wieku, podejmujemy każdy swoją cząstkę odpowiedzialności za naszą wolną Ojczyznę, za własne suwerenne państwo – Rzeczpospolitą, za Kościół polski i powszechny, za całą cywilizację chrześcijańskiego Zachodu. Chcemy iść dalej przez dzieje, niosąc nasze dziedzictwo i tożsamość, na skrzydłach wiary i rozumu unosząc się ku kontemplacji prawdy – w myśl jednej z najważniejszych encyklik św. Jana Pawła II. A zarazem, zgodnie ze wskazaniami jego pierwszej encykliki Redemptor hominis , chcemy budować państwo, społeczeństwo i świat, oparte na zasadach prymatu i pierwszeństwa etyki przed techniką, osoby przed rzeczą, ducha przed materią .
Przywołuję te główne elementy nauczania Papieża-Polaka, gdyż niewątpliwie ich źródło bije tutaj, na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim, gdzie rodziła i rozwijała się myśl filozoficzna i społeczna. Jednocześnie zaś wskazuję na nie, gdyż jestem przekonany, że są aktualną i nieomylną busolą na naszej drodze przez historię.
Szanowni Państwo!
Stulecie odzyskania niepodległości nie jest tylko czasem wspomnień i podsumowań. Skłania ono również do dalekosiężnego spojrzenia w przyszłość. Dziedzictwo polskich dziejów – chlubne i dramatyczne zarazem – powinno być dla nas lekcją i inspiracją i stanowi w całości fundament, na którym budujemy gmach, który chcielibyśmy, żeby na przyszłość był silną, bogatą, liczącą się, mądrą i dumną Polską.
Na horyzoncie jutra rysuje się przed naszą Ojczyzną wiele wyzwań. Najczęściej w jakimś stopniu już ich doświadczamy; czasem mają one postać jeszcze mglistą, ale już wyczuwalną. Są to przeważnie pytania, które stawiamy sobie jako Polacy, zatroskani o pomyślny byt niepodległej Rzeczypospolitej, o pielęgnowanie naszej tożsamości, o podstawy narodowego rozwoju – ale zarazem także jako mieszkańcy współczesnego świata, przekształcającego się na naszych oczach w zawrotnym tempie.
Oczywiście formuła tego wykładu nie pozwala na przeprowadzenie szczegółowych analiz i wyprowadzenie z nich rozbudowanych diagnoz. Nie wiem, czy nawet semestralny albo i roczny cykl zajęć byłby do tego wystarczający. Wszyscy tu zresztą jesteśmy na równych prawach, wszyscy jesteśmy w intelektualnej podróży, jak odkrywcy nowego świata, będący zarówno współuczestnikami, jak i obserwatorami zdarzeń. Dlatego pozwolę sobie jedynie zasygnalizować kilka ogromnie ważnych zagadnień.
Wszyscy mamy poczucie, że żyjemy w świecie tak bardzo dynamicznym, jak chyba nigdy dotąd. W ostatnich latach – wskazuje się tu zazwyczaj na globalny kryzys finansowy roku 2008 – świat, przede wszystkim świat Zachodu, wkroczył w okres nowej niepewności, nowej niestabilności, jak się często mówi. Spektrum postrzeganych szans i zagrożeń jest obecnie szersze niż kiedykolwiek wcześniej. Nie wiemy właściwie, jaka rzeczywistość wyłoni się z niewyobrażalnego rozwoju technologii cyfrowych, sieci społecznościowych, big data, sztucznej inteligencji, biotechnologii czy też z kryzysu tego oblicza kapitalizmu, jakie znamy. Jednym z przykładów takich jakościowych zmian, wobec których trudno jest nam się odnaleźć i odwołać do wypróbowanych metod przeciwdziałania, jest chociażby formuła wojny hybrydowej, niosąca zagrożenia rozproszone, jakby płynne, ale przecież bardzo realne i tak bardzo mocno potrafiące nas dotknąć.
Stajemy także przed pytaniem jeszcze donioślejszym – czy ta nowa niestabilność jest przejściowa, czy też mamy do czynienia z gruntownym przełomem cywilizacyjnym? Przełomem polegającym m.in. na tym, że relacje między stabilnością a zmianą, między ładem a chaosem, między tym, co w życiu społecznym spodziewane, a tym, co nieoczekiwane, ulegną trwałemu przekształceniu. Musimy liczyć się z tym, że niestabilność może stać się nową normą.
Możliwe, że obecna dynamika rozwoju – a zwłaszcza rewolucja cyfrowa – prowadzi do tego, że Polska oraz wiele państw stoi przed groźbą głębokiego zerwania ciągłości. Ciągłości struktur społecznych, wzorców kulturowych, kryteriów prawdy i fałszu, sposobów odróżniania dobra od zła. Czy powinniśmy się tym niepokoić? Przecież jako ludzkość doszliśmy do obecnego miejsca w rozwoju społecznym właśnie dzięki temu, że kreatywny ludzki umysł potrafił zrywać dziejową ciągłość, że umieliśmy kwestionować i przełamywać zastygłe struktury. Temu przecież także służyła nauka, bo to oczywiste że także przez naukę ta ciągłość była nie raz zrywana – ale przecież dostrzegamy, że wcześniej nigdy nie działo się to w takim tempie i na tak wielu równoległych polach jak dziś. Dlatego jest o co się troszczyć.
Kluczowe jest obecnie pytanie o napięcie pomiędzy tradycją a progresywizmem. Między zakorzenionymi w dziedzictwie historii wartościami, które konstytuują nasze człowieczeństwo, a oczekiwaniami zbudowania „nowego, lepszego świata”, a w nim nowego lepszego człowieka, który trwale będzie oderwany od swojej przeszłości. To przecież za naszego życia pod presją, pod wrogim ciśnieniem znalazły się takie filary ciągłości jak rodzina, jak narody, jak religie. Nie można zagubić tego, co nazywane jest transmisją kulturową – przekazywania kanonów kultury z pokolenia na pokolenie – a bez tych bezcennych filarów nie będzie to możliwe.
Warto przywołać tu stwierdzenie jednego z wybitnych historyków: Przeszłość, dzień dzisiejszy i przyszłość są tak nierozłącznie związane ze sobą, że zabijając jedno, niszczymy zarazem oba pozostałe . Powstaje więc wielkie pytanie: jak działać w warunkach przewlekającej się niestabilności, zrywania ciągłości i osłabiania przekazu międzypokoleniowego? Uważam, że ta epoka zmienności i niepewności jest wielkim wyzwaniem intelektualnym. Liczę, że tak nam wszystkim potrzebne diagnozy i odpowiedzi będą płynąć przede wszystkim od Państwa – z uniwersytetów, ze sfer nauki, ze środowisk akademickich.
Szanowni Państwo!
Na tym ogólnym cywilizacyjnym tle wyraźnie jawią się konkretne wyzwania, którym musi sprostać Polska. W stulecie odzyskania niepodległości w sposób oczywisty naczelną rangę ma kwestia: jak umacniać i chronić to wielkie narodowe dobro, jakim jest suwerenność? Jesteśmy krajem średniej wielkości, w wielu obszarach współtwórcą, ale także obiektem globalnych przemian. Z trudnej polskiej historii wiemy, że wolność nigdy nie jest dana ani darmo, ani raz na zawsze. Papież Jan Paweł II przypominał nam, że wolność jest zadaniem. W niestabilnym świecie, wśród wyzwań mieszczących się w samym centrum polskiej racji stanu na pewno trzeba postrzegać kwestie bezpieczeństwa, obrony niezawisłości i podmiotowości.
Równie ważna jest siła, jakość i sprawność polskiego państwa. Pamiętajmy przy tym, że jego moc płynie w wielkim stopniu z naszego patriotyzmu, z naszej z nim identyfikacji. Świętując stulecie odzyskania niepodległości, nie możemy tracić z pola uwagi tego, jak ważne jest traktowanie Rzeczypospolitej – podkreślam to piękne polskie słowo: Rzeczy-pospolitej – jako dobra wspólnego. Jak ważne jest kształtowanie poczucia obywatelskości i postawy służby publicznej. Nikt nie przyniesie nam na tacy Polski silnej, sprawiedliwej, nowoczesnej, nikt nam jej nie da, nie będzie to prezent – musimy ją tworzyć razem naszym codziennym patriotycznym wysiłkiem, naszym trudem. Nikt za nas tego nie załatwi.
Jednym z najistotniejszych państwowych i społecznych zadań jest pogłębianie komfortu życia Polaków. Zbyt wiele było w naszej najnowszej historii Polski kryzysów, tąpnięć, tzw. bolesnych reform. Zdecydowanie – może ktoś się zdziwi, ale powiem: pora na zwyczajność – na korzystanie z owoców wieloletnich starań i trudów, na dorównanie poziomowi życia krajów najbardziej rozwiniętych. Nie zaniedbując konsekwentnej modernizacji, potrzebujemy zmiany rozłożenia akcentów. Nie da nam dobrej przyszłości kultywowanie myślenia, że rozwój Polski może się opierać na doganianiu i naśladowaniu. Polacy mają ogromny potencjał, aby być kreatorami i liderami. I musimy to na każdym kroku podkreślać, bo taka jest prawda i takie są fakty. Potrafimy to udowodnić na całym świecie. Udowodnijmy to również u nas.
Warunkiem pomyślności Rzeczypospolitej jest bez wątpienia silna, konkurencyjna gospodarka. Możemy być dumni z tego, że Polacy byli i są przedsiębiorczy. Pozytywistyczna praca, patriotyzm gospodarczy – zawsze przyczyniały się do umacniania polskiej substancji narodowej i stanowiły jeden z filarów suwerennego państwa. Jeśli jednak chcemy uniknąć pułapki średniego dochodu i zastygnięcia na skromnych pozycjach globalnego łańcucha produkcji, musimy radykalnie zmienić nasze podejście i model rozwoju. Należy oprzeć nasze przewagi konkurencyjne nie na niskich kosztach pracy, ale na innowacyjności i zaawansowanych technologiach. Wyzwaniem jest reindustrializacja, promowanie rodzimej myśli technicznej, znaczący udział Polski i Polaków w dokonującej się właśnie czwartej rewolucji przemysłowej. Nie możemy być krajem montowni – musimy stawać się krajem ośrodków badawczo-rozwojowych i transferu wiedzy do gospodarki. Państwo, z poszanowaniem zasad swobody gospodarczej, powinno pełnić aktywną rolę rozwojową. Potrzebujemy sposobów na jak najpełniejsze, najskuteczniejsze uruchamianie rodzimego kapitału. Jeżeli chcemy dokonać skoku cywilizacyjnego, musimy znacząco zwiększyć poziom naszych inwestycji.
Przy tym wszystkim – teraz i w nadchodzącej przyszłości konieczna jest troska, aby polski rozwój był rozwojem zrównoważonym. Łączącym interesy gospodarcze i społeczne, dbającym o stan polskich zasobów i środowiska naturalnego, harmonijnie przebiegającym we wszystkich regionach kraju i niefaworyzującym większych ośrodków kosztem mniejszych. Kluczowe jest myślenie w kategoriach wspólnoty. Przemiany demograficzne, zmieniający się dynamicznie rynek pracy, słabsze bezpieczeństwo pracowników oraz ich niepewność jutra – to zbiorowe wyzwania, które powinniśmy podejmować w duchu solidaryzmu społecznego. Ufam, że będzie to zachętą do wytrwałego, ogólnonarodowego dialogu.
Ogromna jest w tych wszystkich kontekstach rola nauki, kształcenia wyższego i edukacji. Nie ma obecnie w świecie dobra równie cennego i przynoszącego większe impulsy rozwojowe niż kapitał intelektualny. W nowy rok akademicki polskie uniwersytety i inne wyższe uczelnie wchodzą pod rządami przyjętego przez parlament nowego prawa o szkolnictwie wyższym. Dyskusje nad tą ustawą ujawniły, przed jak wieloma szczegółowymi i systemowymi problemami stoi polska nauka. „Konstytucja dla nauki” wyznacza nowe ramy działalności uczelni, nowy model kształcenia i ścieżki kariery akademickiej.
Chciałbym, aby wprowadzane regulacje znacząco przyczyniły się do rozwoju badań i pobudzały budowę nowoczesnego państwa polskiego, bo tym celom mają służyć. Ale każda zmiana systemowa niesie ze sobą pewne ryzyko, dlatego wdrażanie reformy musi być uważnie monitorowane. Tworząc wielkie i silne ośrodki akademickie, nie możemy dopuścić do marginalizacji uczelni, które pełnią ważne funkcje w swoich regionach. Jeżeli do tego dopuścimy, to będzie to zaprzeczenie rozwoju, tego równego i sprawiedliwego, o którym mówiłem przed chwilą. Będzie to droga w odwrotnym kierunku, niż powinna zmierzać Polska. Oby okres reform jak najszybciej przyniósł pozytywne rezultaty, a uczelnie wykorzystały szansę dokonania zmian wewnętrznych i stworzyły uczonym warunki do poprawy pozycji polskiej nauki w świecie, zmniejszając zbędne obciążenia biurokratyczne w pracy nauczycieli akademickich.
Zawsze mówię do każdego grona profesorów, którym mam zaszczyt wręczać nominacje profesorskie. Zawsze powtarzam: Szanowni Państwo, wierzę głęboko, że tu przede mną dziś stoją lub stoi polski noblista. Noblista, który zdobędzie tę nagrodę, prowadząc badania na polskiej uczelni, w polskim gabinecie naukowym, w polskim laboratorium. Są konieczne do tego dwie rzeczy. Po pierwsze, oczywiście finansowanie, które w takich sytuacjach jest rzeczą niezbędną – nauka musi być odpowiednio finansowania. A po drugie, to myśl, przekonanie i odwaga badawcza, tak bardzo nam potrzebna. Chciałbym, żeby polska nauka się otwarła, byśmy mieli odwagę myśleć, że jesteśmy w stanie tego Nobla zdobyć. Ten również i psychologiczny aspekt ma tutaj ogromne znaczenie. Uwierzmy w to, że jesteśmy w stanie podołać temu zadaniu, bo jeśli się to stanie, to będzie to dla naszego państwa i dla naszej nauki skok cywilizacyjny rzeczywiście na miarę XXI, a może i, patrząc perspektywicznie, na miarę XXII wieku.
Na zakończenie pragnę raz jeszcze złożyć wyrazy uznania i wielkie gratulacje całej społeczności Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego Jana Pawła II w stulecie Państwa wszechnicy. Gratuluję wszystkim osobom dzisiaj odznaczonym za zasługi dla Rzeczypospolitej. Na ręce Magnificencji Księdza Rektora chciałbym przekazać KUL-owskiej wspólnocie specjalnie dla Państwa przeznaczoną biało-czerwoną flagę – znak polskiej tożsamości, dumy i jedności. Wyraża ona nasze przekonanie, że „Jeszcze Polska nie zginęła”, że Ojczyzna nasza zawsze wyjdzie zwycięsko spośród wszystkich wyzwań, aby rozwijać się i mieć pomyślną przyszłość – a my jesteśmy gotowi poświęcić dla jej dobra wszystkie nasze siły. Eksponujcie Państwo tę flagę w poczuciu obywatelskiego spełnienia, jako manifestację patriotycznej służby, jako symbol wspaniałego dorobku tego uniwersytetu i całej naszej niepodległej Ojczyzny. Dziękuję Państwu za uwagę. Wszystkim tu zebranym i całej społeczności Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego – Szczęść Boże!