Speech at the Ceremony on the Centenary of the Supreme Administrative Court
Andrzej Duda · President of Poland
- Context
- Duda addressed a ceremony at Warsaw's Royal Castle marking the 100th anniversary of Poland's Supreme Administrative Court on October 25, 2022.
- Main themes
- Centenary of Supreme Administrative Court, rule of law, administrative judiciary, Polish independence and statehood, legal heritage of Second Republic, human rights and individual autonomy, separation of powers, European legal tradition, Polish constitutional history, civilizational identity of Europe
- Duration
- ~26 min
- Words
- 3,091
- Sentences
- 109
- Readability
- 20
- Grade
- 17.4
- Syntax
- 3.26
- Vocabulary
- 2.39
Translated from Polish
The broad sphere of national life a sentence belongs to. Every sentence has an Arena, so it is the denominator the other indices are read against.
Other109 sentences in 39 paragraphs
Most Honorable Mr. President of the Supreme Administrative Court! Honorable Presidents of the Constitutional Tribunal and the Supreme Court! All Honorable Presidents! Esteemed Members of Parliament: Deputies, Senators! Representatives of State and Local Authorities! All Distinguished Guests, led by our foreign guests, representatives of European tribunals! All Honorable Ladies and Gentlemen, Judges! Ladies and Gentlemen Professors! Doctors! All Distinguished Guests!
I warmly and joyfully welcome all of you to Warsaw, the capital of Poland, especially the foreign guests who have honored us with their presence at this very important ceremony for us. I would like to express my sincere gratitude to the President and the Director, to the Professor for holding this event right here, in the Royal Castle in Warsaw, in this extraordinarily symbolic and important place, which also emphasizes the gravity of today’s ceremony, as well as the significance for the Polish state of the institution that – in the broadest sense of the word – is administrative judiciary.
We meet at the end of the National Celebrations of the One Hundredth Anniversary of Regaining Independence. Since 2018, for four years, we have been commemorating the events that made up the extended process of actually regaining and strengthening the sovereign statehood. Our great-grandfathers, grandfathers, and fathers rebuilt our state from scratch – happy with the regained independence, but at the same time disillusioned with the outdated, absolutist forms of government of the three empires that divided our lands among themselves for 123 years, which were the oppressors, the occupiers of the lands of the Commonwealth.
Immediately, the focus was placed on modernity. A state was created whose constitutional and legal solutions belonged to the then avant-garde of well, or even best understood progress. To this day, we successfully draw from the legacy of the Republic of Poland from the years 1918–1939, we delve into it, we study it, but we are also often inspired by it.
The international, ceremonial dimension of the centenary of modern administrative judiciary in Poland is yet another opportunity to proudly present it as part of the Polish cultural, scientific, and legal heritage. It is an opportunity to deepen and nuance the knowledge of the achievements of our predecessors, while also presenting it to our foreign friends and partners. The achievements of Polish lawyers have contributed to strengthening the axiological foundations of identity and the civilizational and political coherence of Europe, and more broadly – also of the Euro-Atlantic community.
One of the main distinguishing features, as well as the most important pro-development assets of European culture – particularly Polish culture and statehood – is the autonomy of the individual, the idea of human rights, the legal position of the citizen or simply the human being as a separate, independent subject of rights and obligations. This specificity has deep historical roots in Jerusalem, Rome, and Athens. That is, first: in Christian ethics and the egalitarian vision of man and his dignity. Second: in the institutions of Roman law, so deeply rooted in our civilization. And third: in Greek philosophy – deeply humanistic and commanding the search for objective truth and justice for themselves.
It is on this very soil that the idea of freedom and the subjectivity of man and the servitude to it of the idea of the rule of law has grown – that is, legal counteraction to the arbitrariness, incompetence, or dishonesty of rulers, who have significantly greater power than those being ruled.
It should be emphasized that this applies to all types of power, and thus – according to the division of Locke and Montesquieu – legislative power, executive power, but also judicial power. The three powers in this division are equal.
Focusing only on public authorities, it is necessary to point out the valuable novelty that is administrative judiciary – that is, a system of courts established to relieve common judiciary, to control the activities of public administration, to resolve disputes regarding the compliance of administrative acts with the law, and to resolve administrative jurisdictional disputes.
Quoting the distinguished administrative lawyer, Professor Jerzy Stefan Langroda: “the rule of law is inextricably linked to the institution of administrative judiciary – without it, there is no rule of law, and without the rule of law, there is no administrative judiciary.”
In the Second Republic, the establishment of a separate administrative judiciary was made under Article 73 of the March Constitution of 1921. It stated that an administrative judiciary would be established to adjudicate on the legality of administrative acts in the area of government and local administration, with the Supreme Administrative Tribunal at its head.
This happened shortly thereafter – by virtue of the Act of August 3, 1922, amended in 1926. The scope of the Tribunal's activities was detailed by the regulations of the NTA established by the decree of the President of the Republic of Poland of July 31, 1923. Another legal act regulating the status of the NTA was the decree – with the force of law – of the President of the Republic of Poland of October 27, 1932, on the Supreme Administrative Tribunal.
The subject of the Tribunal's adjudication was the legality of issued administrative decisions. The Tribunal was thus established as a court of an exclusively cassational nature. Acts concerning the operation of the NTA determined that the Tribunal was established to consider complaints in which the complainant claimed that their rights had been violated or that they had been burdened with an obligation without legal basis. The Tribunal's judgments were justified in writing and announced by the chairperson.
In the justification of the regulations establishing the Tribunal, it was noted that the justification of the judgment constituted a binding directive for the administrative authorities. The 1932 decree introduced the institution of a book of legal principles, in which the decisions of enlarged panels and the General Assembly, issued in the examination of legal issues referred to them, were to be recorded. The legal principles entered in the book of principles bound all adjudicating panels until they were departed from by the General Assembly, which aimed to unify the Tribunal's jurisprudence. The role of the Tribunal was also to clarify legal provisions that raised doubts or those whose application caused discrepancies in jurisprudence.
The Tribunal issued cassational judgments, among other things, due to procedural defects. This had significant practical implications for the Tribunal's jurisprudence, as although formally the Tribunal's judgments bound the administrative authorities only in the case of re-examining a given matter, they also had instructional significance and served as assistance in decision-making in similar cases. Just as is the case today. Thus, with the increase in the number of cases examined by the Tribunal, the scope of legal interpretation made in the judgments issued increased. Already in the first years of its activity, the Tribunal issued many rulings containing theses that had the character of general rules of procedure before administrative authorities.
Legal acts concerning the determination of the scope of the Tribunal's activities indicated that the Tribunal's rulings were final.
The jurisprudence of the Tribunal stood at a high substantive level and was relatively stable for most of its activity. The doctrine also emphasizes the high level of substantive preparation of the Tribunal's judges, as well as their high ethical standards – this was an important element of that time – despite all the difficulties mentioned by the President, both with the selection of the judicial staff and with the then very difficult process of creating Polish administrative law, which ultimately consisted of the contributions of primarily two legal systems, namely the German and Austrian.
The greatest challenge that the Tribunal had to face was the unification – through its jurisprudence – of the application of law in the newly built Polish state and the establishment of standards for modern law and administrative proceedings. The functioning of the Tribunal created a legitimate expectation that all citizens could demand equal and full protection of their rights before the face of an independent and impartial court. In the conditions of creating administration after the period of partitions, the Tribunal's jurisprudence often constituted the only possibility of defense against actions of the administration violating the law in individual cases. The activity of the Tribunal had an indelible impact on the shaping of the contemporary Polish model of administrative judiciary.
After the end of World War II, the Tribunal was unfortunately not reactivated. However, the fact of the existence of administrative judiciary in the Second Republic and the memory of the Tribunal's activity firmly established the belief in the necessity of judicial control of administration, so that in the post-war period, the issue of establishing administrative judiciary returned as an element of discussion about the shape of the state system. Of course, discussions primarily scientific, discussions in the doctrine of law and administrative procedure, as the then system – especially at that stage – did not accept something like public administration control, which, by the assumption of the rulers, was functioning excellently at that time.
However, it was only in the 1970s that work began on establishing an administrative court, as a result of which the Act of January 31, 1980, established the Supreme Administrative Court. It is worth emphasizing that this was after the election of a Polish pope to the papal throne in 1978, after the first visit of Pope John Paul II to Poland in 1979, and it is worth noting that this was certainly the first institutional sign of the thaw and systemic changes that later took place.
The NSA then constituted – analogously to the previous Tribunal – the only body of judicial control over administrative decisions, with its powers again defined exclusively in the scope of cassational adjudication. It was pointed out that the establishment of the NSA was a reference to the Polish tradition of the interwar period and connections with Western European legal culture. Even before the democratic transformations in Poland, the NSA drew on the jurisprudence of the Tribunal, although for obvious reasons it could not do so openly, with a direct reference to specific rulings. But the judges sitting in the Tribunal were well aware of that jurisprudence and used it at that time to also – slowly and consistently – change the face of the system.
It was not until 2002 – in accordance with the provisions of the 1997 Constitution – that laws were adopted establishing a two-instance administrative judiciary, operating on new bases from January 1, 2004. Indeed – as the President mentioned earlier – this was a historic reform, the reform of the century, considering that even before World War I, discussions and thoughts about creating a two-instance administrative judiciary had already taken place. Certainly, that moment was in our history, in the history of Polish administrative judiciary, an absolutely breakthrough moment of this century. I am pleased that among us are the creators of that reform, led by the Presidents-Professors.
This constitutes the realization – to some extent, as I mentioned – of the postulates formulated already in the 1920s during discussions on the establishment of the then Supreme Administrative Tribunal.
As I mentioned, the NSA also drew on the jurisprudence of the NTA, becoming to some extent the heir and continuer of the activities of that Tribunal. The jurisprudence of the NTA still constitutes a significant contribution to the development of Polish law and legal culture. Today, the NSA, as well as the voivodeship administrative courts, often directly refer in their rulings to the jurisprudence of the Tribunal, just as this jurisprudence continues to live in contemporary works in the doctrine of administrative law and administrative and judicial-administrative procedure.
In one of its judgments, the NSA emphasized that the principle of citizen trust in the state is based on the jurisprudence of the Supreme Administrative Tribunal. This principle requires that in the case, the provisions of the procedure be interpreted in favor of the individual, so that legal formalism does not lead to a situation in which the party would suffer negative consequences due to an error of the authority. Consequently, in numerous rulings, the NTA emphasized the importance and significance of also providing justification for the decisions issued. This is also a very strongly emphasized element today of how public administration authorities should operate.
In another judgment, referring to the jurisprudence of the NTA, it was emphasized that “Even in the interwar period (…) it was accepted as an undisputed fact that (…) the administrative court, controlling the legality of decisions, had the obligation to examine whether the assessment of the administrative authority in the case of applying provisions containing vague expressions did not exceed permissible limits of discretion.”
The continuity of legal thought between the NTA and the WSA and NSA, expressed even in the citation of pre-war jurisprudence, is clearly visible in numerous contemporary judgments, concerning a very wide spectrum of issues, often extremely important, such as the concept of acquiring rights, the institution of delivering court and official documents, correcting errors and mistakes in administrative decisions, the premises of gross violation of law, or the role of legal tradition. This constitutes significant evidence of a democratic, pro-citizen philosophy of applying the law – and the continuity that exists between the administrative judiciary of the Second Republic and that of contemporary Poland.
It is therefore evident that Polish administrative judiciary – its structure, case law, and the Polish jurisprudence dealing with it – is consistently developing in accordance with its fundamental idea or even the reason for its existence. This means that it serves to strengthen and practically realize the ideas of the rule of law, a democratic state governed by law, and human rights.
Looking from the perspective of a hundred years, one can assert that the NTA has fulfilled the tasks set before it and has permanently inscribed itself in this proud part of the history of the Polish justice system. When speaking about the achievements of the NTA and the partial continuation of its traditions by contemporary administrative judiciary, one must also look to the future, identifying new challenges and preparing to meet them.
Polish legislation, and consequently the judiciary, face – just like in other mature democracies – difficulties or even threats related to the dynamics of broader social and cultural processes, in short: historical processes. A real field for discussion opens up when we try to identify these difficulties and hierarchize them. Certainly, one must mention the constantly changing legal state within national law, European Union law, and international law, the expanding scope of public administration's competencies, its modernization and digitization, as well as the related data processing and the advancing internationalization of legal relations.
A separate issue, but one that requires increasing attention, is also the power wielded by other centers of authority – as we say – "soft," informal power – led by the media, large, transnational economic entities, and technology providers, on which almost all spheres of our lives increasingly depend.
Addressing the esteemed Judges present here, I express my deep conviction that despite the growing number and increasing complexity of challenges facing the Polish administrative judiciary and the judiciary in general, you will meet them – in accordance with the oath of judicial office.
I would also like to invoke here the fundamental and still relevant issue of the independence of the courts and the impartiality and apolitical nature of judges.
These values stem directly from the Constitution, which is the highest law of the Republic of Poland. The issue of respecting them and acting based on them is a shared duty of all these balancing authorities, among which none has a dominant role; on the contrary – in accordance with the Preamble of the Constitution – all are obliged to cooperate. For the good of the Republic and for the good of Polish society.
At the same time, it should be noted that these standards are part of a common European legal tradition, into which the dialogue between the courts of individual states and international courts fits today. Unfortunately, it is difficult not to notice that this dialogue is currently being disrupted, often in a troubling manner. Issues related to the functioning of the justice system, often based on misinterpretations and distortions, are becoming elements of political struggle, as well as unjustified interference in the legal orders of individual states. Orders – which must be strongly emphasized – established based on a democratic mandate, derived from democratic elections.
Today, as we proudly honor the hundred-year traditions and achievements of the administrative judiciary in Poland, it is worth calling for the primacy of law, justice, and integrity over the argument of political power. It is worth calling for the strengthening of the rule of law as the glue of Europe, for an honest dialogue on this topic, for adherence to the letter of national legal acts and European treaties – which cannot be replaced by behind-the-scenes political arrangements, media simplifications, or exaggerations maintained in the style of rally slogans.
The prosperity of Poland and our entire continent requires respect for higher values, common to European nations. Accomplishing this task without the participation of an efficient, independent administrative judiciary is impossible.
In this esteemed gathering, composed of presidents of foreign supreme administrative courts and distinguished lawyers from Poland and European Union countries, I would like to point out that a consistent return to the sources of European unity is needed: to the universal respect for ideas, values, institutions, and legal concepts that – common to most European states – make us similar to each other and close. In conclusion, I would like to sincerely congratulate all those who today received state honors. You are representatives of the Polish administrative environment – both esteemed Professors, Judges, as well as administrative staff of administrative courts. I would like to thank all of you from the bottom of my heart for your great contribution of work, for your great intellectual contribution over all these years of development of the Polish administrative judiciary. I wanted to thank you – as I said to each of you when handing out the award – also for your heartfelt contribution. Because a lot of heart has been put into ensuring that the Polish administrative judiciary can function well.
I wish the Republic, the Polish society, myself, and the Polish administrative courts that this line of action by those associated with the Polish administrative judiciary continues, as it guarantees a favorable and good development of this part of the justice system for the Republic. Thank you very much!
The original Polish. The tags above are read on the English translation's sentences.
Wielce Szanowny Panie Prezesie Naczelnego Sądu Administracyjnego! Szanowne Panie Prezes Trybunału Konstytucyjnego i Sądu Najwyższego! Wszyscy Wielce Szanowni Państwo Prezesi! Szanowni Członkowie Parlamentu: Posłowie, Senatorowie! Przedstawiciele Władz Państwowych i Samorządowych! Wszyscy Dostojni Przybyli Goście na czele z naszymi gośćmi zagranicznymi, przedstawicielami europejskich trybunałów! Wszyscy Wielce Szanowni Państwo, Panie i Panowie Sędziowie! Panie i Panowie Profesorowie! Doktorzy! Wszyscy Dostojni Przybyli Goście!
Bardzo serdecznie i z wielką radością witam wszystkich Państwa w Warszawie, w stolicy Polski, zwłaszcza zagranicznych gości, którzy zaszczycili nas swoją obecnością na tej bardzo ważnej dla nas uroczystości. Chcę bardzo podziękować Panu Prezesowi i Panu Dyrektorowi, Panu Profesorowi za to, że odbywa się ona właśnie tutaj, w Zamku Królewskim w Warszawie, w tym niezwykle symbolicznym, ważnym miejscu, podkreślającym także powagę dzisiejszej uroczystości, a także znaczenie dla polskiego państwa instytucji, jaką – w szerokim tego słowa znaczeniu – jest sądownictwo administracyjne.
Spotykamy się u schyłku Narodowych Obchodów Setnej Rocznicy Odzyskania Niepodległości. Począwszy od roku 2018 przez cztery lata upamiętniamy wydarzenia, które złożyły się na rozciągnięty w czasie proces rzeczywistego odzyskiwania i umacniania suwerennego bytu państwowego. Nasi pradziadkowie, dziadkowie, ojcowie budowali nasze państwo od nowa, od zera – szczęśliwi z odzyskanej niepodległości, ale zarazem zrażeni do przestarzałych, absolutystycznych form ustrojowych trzech mocarstw, które na 123 lata podzieliły nasze ziemie między siebie, które były zaborcami, okupantami ziem Rzeczypospolitej.
Od razu postawiono wtedy na nowoczesność. Stworzono państwo, którego rozwiązania ustrojowe i prawne należały do ówczesnej awangardy dobrze, a wręcz najlepiej pojętego postępu. Aż po dziś dzień z powodzeniem czerpiemy z dorobku Rzeczypospolitej Polskiej z lat 1918–1939, zgłębiamy go, badamy go, ale również inspirujemy się nim bardzo często.
Międzynarodowy, uroczysty wymiar obchodów stulecia nowoczesnego sądownictwa administracyjnego w Polsce to kolejna okazja, aby z dumą zaprezentować je jako część polskiego dorobku kulturowego, naukowego i prawnego. To sposobność, aby wiedzę o dokonaniach naszych poprzedników pogłębić, zniuansować, a jednocześnie zaprezentować ją naszym przyjaciołom i partnerom zagranicznym. Osiągnięcia polskich prawników przyczyniły się bowiem do umocnienia aksjologicznych fundamentów tożsamości oraz cywilizacyjnej i politycznej spoistości Europy, a szerzej – także i wspólnoty euroatlantyckiej.
Jednym z głównych wyróżników, a zarazem najważniejszych prorozwojowych atutów kultury europejskiej – w tym szczególnie kultury i państwowości polskiej – jest autonomia jednostki, idea praw człowieka, pozycja prawna obywatela czy po prostu osoby ludzkiej jako odrębnego, niezależnego podmiotu praw i obowiązków. Ta specyfika ma swoje głębokie korzenie dziejowe w Jerozolimie, Rzymie i Atenach. Czyli po pierwsze: w chrześcijańskiej etyce i egalitarystycznej wizji człowieka oraz jego godności. Po drugie: w instytucjach prawa rzymskiego, tak mocno zakorzenionych w nas cywilizacyjnie. A po trzecie: w greckiej filozofii – do głębi humanistycznej oraz nakazującej szukać obiektywnej prawdy i sprawiedliwości dla nich samych.
To na tej właśnie glebie wyrosła idea wolności i podmiotowości człowieka oraz służebna wobec niej idea praworządności – czyli prawnego przeciwdziałania samowoli, niekompetencji lub nieuczciwości władców czyli rządzących, mających znacznie większą siłę oddziaływania niż ci rządzeni.
Trzeba przy tym podkreślić, że dotyczy to wszystkich typów władzy, a więc – według podziału Locke’a i Monteskiusza – władzy ustawodawczej, władzy wykonawczej, ale i władzy sądowniczej. Trzech władz w tym podziale równym sobie.
Skupiając się tylko na władzach publicznych, trzeba wskazać na cenne novum, jakim jest sądownictwo administracyjne – czyli odciążający sądownictwo powszechne system sądów powołanych do kontroli działalności administracji publicznej, do rozstrzygania sporów dotyczących zgodności aktów administracyjnych z prawem oraz administracyjnych sporów kompetencyjnych.
Cytując znakomitego administratywistę, profesora Jerzego Stefana Langroda: „państwo praworządne jest nierozdzielnie zespolone z instytucją sądownictwa administracyjnego – bez niego bowiem nie ma państwa praworządnego, a bez państwa praworządnego nie ma sądownictwa administracyjnego”.
W II Rzeczypospolitej powołania odrębnego sądownictwa administracyjnego dokonano na mocy art 73. konstytucji marcowej z 1921 roku. Stanowił on, że do orzekania o legalności aktów administracyjnych w zakresie administracji rządowej i samorządowej zostanie powołane sądownictwo administracyjne z Najwyższym Trybunałem Administracyjnym na czele.
Stało się to niedługo potem – na mocy ustawy z 3 sierpnia 1922 roku, znowelizowanej w roku 1926. Zakres działania Trybunału uszczegółowił regulamin NTA ustanowiony rozporządzeniem Prezydenta RP z 31 lipca 1923 roku. Kolejnym aktem prawnym regulującym status NTA było rozporządzenie – z mocą ustawy – Prezydenta RP z 27 października 1932 r. o Najwyższym Trybunale Administracyjnym.
Przedmiotem orzekania Trybunału była kwestia legalności wydawanych decyzji administracyjnych. Trybunał został zatem powołany jako sąd o charakterze wyłącznie kasacyjnym. Akty dotyczące działania NTA rozstrzygały, iż Trybunał był powołany do rozpatrywania skarg, w których skarżący twierdził, że naruszono jego prawa lub że obciążono go obowiązkiem bez podstawy prawnej. Wyroki Trybunału były uzasadniane pisemnie i ogłaszane przez przewodniczącego.
W uzasadnieniu regulacji powołujących Trybunał zaznaczono, że uzasadnienie wyroku stanowiło wiążącą dyrektywę dla organów administracji. Rozporządzenie z 1932 roku wprowadziło instytucję księgi zasad prawnych, do której miały być wpisywane rozstrzygnięcia składów powiększonych oraz Zgromadzenia Ogólnego, wydane w rozpoznaniu przekazanych im zagadnień prawnych. Zasady prawne wpisane do księgi zasad wiązały wszystkie składy orzekające do czasu odstąpienia od nich przez Zgromadzenie Ogólne, co miało na celu ujednolicenie orzecznictwa Trybunału. Rolą Trybunału było także wyjaśnianie przepisów prawnych budzących wątpliwość lub takich, których stosowanie wywoływało rozbieżności w orzecznictwie.
Trybunał wydawał wyroki kasacyjne między innymi z powodu wadliwości postępowania. Skutkowało to istotnym praktycznym znaczeniem orzecznictwa Trybunału, gdyż chociaż formalnie wyroki Trybunału wiązały organy administracji jedynie przy ponownym rozpatrywaniu danej sprawy, to jednak miały one znaczenie również instrukcyjne i służyły pomocą przy podejmowaniu decyzji w podobnych sprawach. Tak, jak to się zresztą też i dzieje obecnie. Tak więc wraz ze wzrostem ilości spraw rozpatrywanych przez Trybunał zwiększał się zakres wykładni prawa dokonywanej w wydawanych wyrokach. Już w pierwszych latach swojej działalności Trybunał wydał wiele orzeczeń zawierających tezy mające charakter ogólnych reguł postępowania przed władzami administracyjnymi.
Akty prawne dotyczące określenia zakresu działalności Trybunału wskazywały, iż orzeczenia Trybunału były ostateczne.
Orzecznictwo Trybunału stało na wysokim poziomie merytorycznym i było stosunkowo stabilne przez większą część działalności. Podkreśla się w doktrynie również wysoki poziom przygotowania merytorycznego sędziów Trybunału, jak również ich wysoki poziom etyczny – to był ważny element tamtego czasu – mimo wszystkich trudności, o których wspominał Pan Prezes, i z doborem kadry sędziowskiej i z ówczesnym, przecież bardzo trudnym procesem tworzenia polskiego prawa administracyjnego, na które złożył się w efekcie dorobek przede wszystkim dwóch systemów prawnych, a mianowicie niemieckiego i austriackiego.
Największym wyzwaniem, jakiemu musiał podołać Trybunał było ujednolicanie – poprzez swoje orzecznictwo – stosowania prawa nowo budowanego państwa polskiego oraz wytyczenie standardów nowoczesnego prawa i postępowania administracyjnego. Funkcjonowanie Trybunału powodowało zasadne oczekiwanie, że wszyscy obywatele mogą żądać równej i pełnej ochrony swoich praw przed obliczem niezależnego i niezawisłego sądu. W warunkach tworzenia administracji po okresie zaborów orzecznictwo Trybunału stanowiło często jedyną możliwość obrony przed działaniami administracji naruszającymi prawo w indywidualnych sprawach. Działalność Trybunału wywarła niezatarty wpływ na kształtowanie się współczesnego polskiego modelu sądownictwa administracyjnego.
Po zakończeniu II wojny światowej Trybunał nie został niestety reaktywowany. Jednak fakt istnienia w II Rzeczypospolitej sądownictwa administracyjnego i pamięć o działalności Trybunału na tyle utrwaliły przekonanie o konieczności funkcjonowania sądowej kontroli administracji, że w okresie powojennym sprawa powołania sądownictwa administracyjnego powracała jako element dyskusji o kształcie ustroju państwa. Oczywiście, dyskusji przede wszystkim naukowych, dyskusji w doktrynie prawa i procedurze administracyjnej, jako że ówczesny ustrój – zwłaszcza na tamtym etapie – nie akceptował czegoś takiego, jak kontrola administracji publicznej, która z założenia rządzących działała wtedy świetnie.
Jednak dopiero w latach 70–tych podjęto prace nad powołaniem sądu administracyjnego, na skutek czego ustawą z dnia 31 stycznia 1980 roku został powołany Naczelny Sąd Administracyjny. Było to już – co warto podkreślić – po wyborze papieża Polaka na tron Piotrowy w 1978 roku, po pierwszej wizycie Ojca Św. Jana Pawła II w Polsce w 1979 roku i warto podkreślić, że był to z całą pewnością pierwszy, instytucjonalny znak odwilży i zmian ustrojowych, które później miały miejsce.
NSA stanowił wówczas – analogicznie jak wcześniej Trybunał – jedyny organ sądowej kontroli decyzji administracyjnych, przy czym jego uprawnienia ponownie zostały określone wyłącznie w zakresie orzekania kasacyjnego. Podnoszono, że powołanie NSA było nawiązaniem do polskiej tradycji okresu międzywojennego i związków z zachodnioeuropejską kulturą prawną. Jeszcze przed przemianami demokratycznymi w Polsce, NSA korzystał z dorobku orzeczniczego Trybunału, choć z oczywistych względów nie mógł czynić tego jawnie, z bezpośrednim odwołaniem do konkretnych orzeczeń. Ale orzekający w Trybunale naukowcy i prawnicy znali doskonale tamto orzecznictwo i wykorzystywali je wówczas do tego właśnie, aby w ten sposób także – powoli i konsekwentnie – zmieniać oblicze ustroju.
Dopiero w roku 2002 r. – zgodnie z postanowieniami Konstytucji z 1997 r. – zostały przyjęte ustawy powołujące dwuinstancyjne sądownictwo administracyjne, działające na nowych podstawach od 1 stycznia 2004 r. Rzeczywiście – tak, jak Pan Prezes wcześniej powiedział – to była historyczna reforma, reforma stulecia, biorąc pod uwagę, że jeszcze przed I wojną światową już dyskutowano i myślano o stworzeniu dwuinstancyjnego sądownictwa administracyjnego. Z całą pewnością tamten moment był w naszych dziejach, dziejach polskiego sądownictwa administracyjnego, momencie absolutnie przełomowym tego stulecia. Miło mi, że na tej sali są twórcy ówczesnej reformy z Panami Prezesami–Profesorami na czele.
Stanowi to realizację – w pewnym zakresie, jak wspomniałem – postulatów formułowanych już w latach 20–tych XX wieku podczas dyskusji nad powołaniem wtedy Najwyższego Trybunału Administracyjnego.
Tak, jak wspomniałem, również NSA korzystał z dorobku orzeczniczego NTA, stając się w pewnym zakresie spadkobiercą i kontynuatorem działalności tamtego Trybunału. Dorobek orzeczniczy NTA stanowi wciąż istotny wkład w rozwój polskiego prawa i kultury prawnej. Współcześnie NSA, tak jak i wojewódzkie sądy administracyjne, w swoich orzeczeniach bezpośrednio odwołują się często do dorobku orzeczniczego Trybunału, tak jak orzecznictwo to cały czas żyje także i w opracowaniach współcześnie realizowanych w doktrynie prawa administracyjnego i procedurze administracyjnej i sądowo–administracyjnej.
W jednym ze swoich wyroków NSA podkreślił, że zasada zaufania obywatela do państwa znajduje swe oparcie w orzecznictwie właśnie Najwyższego Trybunału Administracyjnego. Zasada ta nakazuje, by w sprawie interpretować przepisy postępowania na korzyść jednostki, tak aby formalizm prawny nie doprowadził do sytuacji, w której to strona poniosłaby negatywne skutki w istocie zawinione błędem organu. W związku z tym w licznych orzeczeniach NTA podkreślał znaczenie i wagę także i sporządzenia uzasadnienia do wydawanych decyzji. To także bardzo mocno podkreślany dzisiaj element tego, w jaki sposób powinny działać organy administracji publicznej.
W kolejnym z wyroków, nawiązując do orzecznictwa NTA, podkreślono, że „Nawet w okresie międzywojennym (…) przyjmowano jako rzecz bezsporną, że (…) sąd administracyjny kontrolując legalność decyzji miał obowiązek zbadać, czy ocena organu administracji w przypadku stosowania przepisów zawierających wyrażenia nieostre nie przekroczyła dopuszczalnych granic swobody”.
Ciągłość myśli prawnej pomiędzy NTA a WSA i NSA, wyrażona wręcz cytowaniem orzecznictwa przedwojennego, jest doskonale widoczna w licznych współczesnych wyrokach, dotyczących bardzo szerokiego spektrum zagadnień, często niezwykle ważkich, takich jak pojęcie nabycia prawa, instytucja doręczania pism sądowych, urzędowych, prostowanie błędów i omyłek w decyzji administracyjnej, przesłanki rażącego naruszenia prawa czy rola tradycji prawniczej. Stanowi to znaczące świadectwo demokratycznej, proobywatelskiej filozofii stosowania prawa – oraz ciągłości, jaka występuje pomiędzy sądownictwem administracyjnym II i współczesnej Rzeczypospolitej.
Widać zatem, że polskie sądownictwo administracyjne – jego ustrój, dorobek orzeczniczy, a także zajmująca się nim polska jurysprudencja – konsekwentnie rozwija się w zgodzie z jego naczelną ideą czy wręcz racją jego istnienia. To znaczy służy ono umacnianiu i praktycznej realizacji idei praworządności, demokratycznego państwa prawa oraz praw człowieka.
Patrząc z perspektywy stu lat, można postawić tezę, że NTA wypełnił postawione przed nim zadania i na trwałe wpisał się w tę chlubną część historii polskiego wymiaru sprawiedliwości. Mówiąc o dorobku NTA i częściowym kontynuowaniu jego tradycji przez współczesne sądownictwo administracyjne, należy też patrzeć w przyszłość, identyfikując nowe wyzwania i przygotowując się do sprostania im.
Polskie prawodawstwo, a co za tym idzie także sądownictwo, napotykają – podobnie, jak w innych dojrzałych demokracjach – na trudności czy nawet zagrożenia związane z dynamiką szerszych procesów społecznych i kulturowych, krótko mówiąc: procesów dziejowych. Prawdziwe pole do dyskusji otwiera się wtedy, gdy próbujemy te trudności wskazać i je zhierarchizować. Na pewno trzeba tu wymienić stale zmieniający się stan prawny w obrębie prawa krajowego, prawa Unii Europejskiej i prawa międzynarodowego, poszerzający się zakres kompetencji administracji publicznej, jej unowocześnianie i cyfryzację, a także związane z nią przetwarzanie danych oraz postępujące umiędzynarodowienie stosunków prawnych.
Zagadnieniem osobnym, lecz wymagającym coraz większej uwagi jest też siła, jaką dysponują inne ośrodki władzy – jak mówimy – „miękkiej”, nieformalnej – na czele z mediami, wielkimi, ponadnarodowymi podmiotami gospodarczymi oraz dostarczycielami technologii, od których coraz głębiej zależą niemal wszystkie sfery naszego życia.
Zwracając się do obecnych tu Pań i Panów Sędziów wyrażam głębokie przekonanie, że mimo coraz liczniejszych i coraz bardziej złożonych wyzwań stojących przed polskim sądownictwem administracyjnym i przed sądownictwem w ogóle, podołają im Państwo – zgodnie z rotą sędziowskiego ślubowania.
Chciałbym również przywołać w tym miejscu także fundamentalną i ciągle aktualną kwestię niezależności sądów oraz niezawisłości oraz apolityczności sędziów.
Wartości te wynikają wprost z Konstytucji, będącej najwyższym prawem Rzeczypospolitej Polskiej. Kwestia ich poszanowania i działania w oparciu o nie, to wspólna powinność wszystkich tych równoważących się władz, wśród których żadna nie ma roli dominującej, a wręcz przeciwnie – zgodnie z Preambułą Konstytucji – wszystkie są zobowiązane do współdziałania. Dla dobra Rzeczypospolitej i dla dobra polskiego społeczeństwa.
Jednocześnie trzeba zauważyć, że standardy te są częścią wspólnej europejskiej tradycji prawnej, w którą wpisuje się dziś dialog między sądami poszczególnych państw oraz sądami międzynarodowymi. Trudno przy tym niestety nie zauważyć, że dialog ten obecnie jest zakłócany, często w niepokojący sposób. Kwestie związane z funkcjonowaniem wymiaru sprawiedliwości, często w oparciu o nadinterpretacje i zafałszowania, stają się bowiem elementem walki politycznej, a także nieuzasadnionej ingerencji w porządki prawne poszczególnych państw. Porządki – co bardzo trzeba mocno zaznaczyć – ustanowione w oparciu o mandat demokratyczny, pochodzący z demokratycznych wyborów.
Dzisiaj, kiedy z dumą honorujemy stuletnie tradycje i dorobek sądownictwa administracyjnego w Polsce, warto wezwać do przedkładania prawa, sprawiedliwości i rzetelności ponad argument siły politycznej. Warto wezwać do wzmocnienia praworządności jako spoiwa Europy, do uczciwego dialogu na ten temat, do przestrzegania litery krajowych aktów prawnych i traktatów europejskich – których nie można zastępować zakulisowymi ustaleniami politycznymi, medialnymi uproszczeniami czy przerysowaniami utrzymanymi w stylu wiecowych sloganów.
Pomyślność Polski oraz całego naszego kontynentu wymaga respektowania wartości wyższych, wspólnych dla narodów europejskich. Wykonanie tego zadania bez udziału sprawnego, niezależnego sądownictwa administracyjnego jest niemożliwe.
W obecnym tu, szacownym gronie, złożonym z prezesów zagranicznych najwyższych organów sądownictwa administracyjnego oraz znakomitych prawników z Polski i krajów Unii Europejskiej, chciałbym wskazać, że potrzebny jest konsekwentny powrót do źródeł jedności europejskiej: do powszechnego poszanowania idei, wartości, instytucji i koncepcji prawnych, które – wspólne dla większości państw europejskich – czynią nas podobnymi sobie i bliskimi. Na zakończenia chciałem z całego serca pogratulować wszystkim tym, którzy dzisiaj otrzymali odznaczenia państwowe. Jesteście Państwo reprezentantami polskiego środowiska administracyjnego – tak Szanowni Państwo Profesorowie, Sędziowie, jak także i pracownicy administracyjni sądów administracyjnych. Chciałem wszystkim Państwu z całego serca podziękować za wielki wkład pracy, za wielki wkład intelektu przez wszystkie te lata rozwoju polskiego sądownictwa administracyjnego. Chciałem Państwu podziękować – jak powiedziałem każdemu z Państwa wręczając odznaczenie – również za wkład serca. Bo wiele serca zostało włożone w to, by polskie sądownictwo administracyjne mogło dobrze funkcjonować.
Życzę Rzeczypospolitej, polskiemu społeczeństwu, sobie i polskim sądom administracyjnym, żeby ta linia w działaniu osób związanych z polskim sądem administracyjnym była kontynuowana, bo ona gwarantuje pomyślny i dobry dla Rzeczypospolitej rozwój tej części wymiaru sprawiedliwości. Dziękuje bardzo!