Speech at the Congress "Krynica Forum '22 - Growth and Reconstruction"
Andrzej Duda · President of Poland
- Context
- Duda addressed the Krynica Forum 2022 congress on October 20, focusing on Poland's growth, reconstruction, and the country's complex current situation.
- Main themes
- Economic growth and reconstruction, Krynica Forum 2022, Poland's development since 2015, impact of COVID-19 pandemic, social welfare and retirement age reform, youth emigration and return, post-1989 Polish transformation, Solidarity and fall of the Berlin Wall, regional and local governance, current geopolitical challenges
- Duration
- ~38 min
- Words
- 4,548
- Sentences
- 272
- Readability
- 61
- Grade
- 8.8
- Syntax
- 2.82
- Vocabulary
- 1.93
Translated from Polish
The broad sphere of national life a sentence belongs to. Every sentence has an Arena, so it is the denominator the other indices are read against.
Other272 sentences in 51 paragraphs
Dear Mr. Marshal, esteemed Marshals, dear Mayor, esteemed Hosts, Representatives of the Authorities of Krynica, Representatives of the Regional Government and regional governments, including those from neighboring areas here in southern Poland, Representatives of local governments, all distinguished guests, highly esteemed Presidents, Directors, all guests of this year's Krynica forum!
First of all, I would like to thank you for the fact that this Krynica meeting is taking place once again. I thank the Kościuszko Institute, I thank the authorities of the Małopolskie Voivodeship, led by Mr. Marshal, I thank everyone who contributed to the preparation of this event, which has its place in the political and economic calendar of the Republic and which has always enjoyed great success also due to the charm of the place and the moment in which it usually takes place. Krynica in the autumn, just like today, is exceptionally beautiful, it has its charm, but at the same time it encourages reflection and free contemplation on the fundamental question – what next.
If we look at the title of this year's forum – how very appropriate it is to the moment, both in time and space, and in history, if we take it as a whole, including that of the future, which will soon become history – how appropriate this title is, and at the same time the motto of this year's forum "Growth and Reconstruction."
We are indeed in a very specific moment. I say this with full responsibility also because we have not been in such a complicated situation – I can say this absolutely – for at least over seven years, since I have had the great honor and privilege of serving as the President of the Republic as a result of the decision of my compatriots, the voters.
Well, ladies and gentlemen, the years since 2015, when I began my term – I can confidently say – until the coronavirus pandemic were truly good years for Poland. They were years of development, years during which I looked with satisfaction at the policy genuinely aimed at increasing the prosperity of Polish society. That was the fundamental goal, and it was also my goal. I wanted Poland to become stronger, but above all, I wanted my compatriots to live better here, in our country.
To respond to the great demand that was made of me during the presidential campaign of 2015. As you know, I conducted it to a great extent in a direct manner, simply by meeting people. And in this regard, today I can repeat how social demands changed over the years, because I continued my cycle of meetings in the following years, even after the campaign, then during the next campaign – despite all the difficulties that arose from the coronavirus pandemic.
The first demands were very simple. There was a desire to lower the retirement age in Poland, which had previously been raised against social protests. Generally, people said to me: "We want young people not to leave for abroad. We also want young people to return from abroad." After two or three years of my term, and at the same time the exercise of executive power by the United Right camp, these expectations disappeared, they ceased to be on the agenda.
So I can confidently – without looking at any statistical data, not referring to them at all – say: the situation in Poland has certainly changed during this time. Because those who met with me had no complaints that the commitments had not been fulfilled. And I promised that these commitments would be fulfilled, that the retirement age would be lowered and that we would do everything to ensure that people did not leave and that young people had better opportunities in Poland.
Indeed, this began to happen, there is no doubt about it. In fact, these were times of growth. First of all – statistically, there was very dynamic economic growth in Poland. Moreover, I want to emphasize this: the last over 30 years have been a great Polish success. If anyone has any doubts, let them look at the scale of Central Europe, all the countries that emerged from behind the Iron Curtain after 1989, in the process that we initiated – I emphasize this strongly. It was thanks to us that the Berlin Wall fell – thanks to Solidarity, thanks to the victory in the June elections of 1989.
Of course, one can return to it, discuss whether these were full elections or not. We all know that they were not fully free, that they were not fully equal, but they gave the first impulse primarily in the form of a very clear expression by Polish society. That really changed the system. People with their feet and their votes changed the system in those elections. By going, they rejected – I remind you – the national list in a massive way, entirely, brutally, very sharply. It was a decisive "no" to that system, to those times.
We managed to change our reality in a peaceful way. Ladies and gentlemen, apart from the cases of still unresolved murders, such as that of Father Zycha, in fact, no one died. There were no barricades in the streets, we, Poles, did not shoot at each other. That was a great achievement of that time and – it must be clear – also of those who made those changes.
Was there a price? There was a price, of course there was. The price was in money. The price was in the appropriation of public assets by the communists. The price was in the fact that they knew how to do business, how to take advantage of various opportunities they had. Was it a high price? Ladies and gentlemen, perhaps for the lives of thousands of people in Poland – it was not high. Nevertheless, I will always insist: it was worth it for us, certainly.
Then we made changes. Could they have been made faster? Certainly. Could many traps have been avoided? Certainly. Could we have calmly departed from the arrangements of the Round Table? Certainly, because the Round Table did not assume and did not anticipate that the voice of society would be so clear. It could certainly have been done.
History unfolded as it did. Today we have been living for over 30 years in a free, sovereign, independent Poland, which we are building ourselves and in which we decide for ourselves. And this Poland continues to record growth – smaller, larger, sometimes more dynamic, sometimes less, also depending on global conditions, because we are not a lonely island. And this is our great success. We must say this clearly. Especially against the backdrop of neighboring countries that had the same, and sometimes greater opportunities than we did.
Because you know perfectly well – especially those who are my age or older, because the young may not remember – but it was really the case at that moment that around us, even those who were also behind the Iron Curtain, were generally wealthier than us. And today that is no longer necessarily the case, and in many cases we are wealthier. And that is a great achievement of ours.
In a large country – 312,000 km² – it is not easy to build expressways, highways, because there are large distances on a Central European scale. It is not easy to create infrastructure here so that it is everywhere, because the country is not small. It is large on a European scale. It may look small from the United States or Canada, but – on a European scale – we know that we are large, and we should be aware of that. Because it is also a matter of us being aware of our place and significance here, where we are. It is not at all small, as some may think. One can confidently abandon any complexes, I assure you. And there are 38 million of us. Fortunately, we are still no fewer than 38 million. Recently, together with newcomers from Ukraine, with our guests, there are actually about 40 million of us.
So, ladies and gentlemen, these over 30 years have undoubtedly been our success. I am immensely pleased that amidst various upheavals, the last truly years – from 2015 until the onset of the coronavirus pandemic – were years of dynamic growth, dynamic improvement in the quality of life. Also thanks to bold programs, which – as some of those who today hold parliamentary mandates announced before 2016; in the autumn of 2015 they ruled in Poland – were supposed to be impossible to implement, for example, the 500+ program, which was supposed to collapse the Polish budget, almost eliminate the state.
It turned out that it was possible. There was money to fairly distribute it among people raising children. Moreover – this program was introduced cautiously, because there were so many warnings. So first – starting from the second child in the family. Then it turned out that we could also afford to pay for every child in the family, because the program actually generated economic growth, consumption – everything that the economy needed.
And then external factors indeed came. Fortunately, in a situation where we were quite strong, we had a strong financial resource, also those accumulated – a good financial situation of the state thanks to the truly very reasonable policy pursued by two successive governments. The coronavirus pandemic came, we thought it would end there, although it shook us greatly. But at the same time, ladies and gentlemen, something truly serious was done. Namely, money was simply poured into the market almost like from a bag to maintain jobs.
Today the question arises – I believe it is very valid: "Would you prefer 17% inflation or 17% unemployment?" Liberals will shout: "Of course, we prefer 17% unemployment!", and quietly: "Provided that it is not us who will be unemployed." Of course! Provided that you will not be unemployed. Because if you are unemployed and it turns out that liberally everyone has to fend for themselves – therefore there are no unemployment benefits – then we will talk differently when you are looking for work in Europe, which is also struggling with inflation, also struggling with unemployment. There is generally a problem.
Of course, the fact that several hundred billion zlotys were poured directly into the hands of entrepreneurs, some used it better, others worse – I will leave that aside for now. The money reached the Polish economy, many honest people received it, thanks to which they maintained jobs in their companies and their companies. Thanks to this, these companies still exist and these jobs are there. And that is undoubtedly the effect we expected when making these very difficult decisions.
And then something came that, I apologize, we did not expect, I did not foresee – namely, that Russia could brutally attack Ukraine in such a way and conduct the kind of war it is conducting today. That suddenly several million people would come to us – because to this day over 7 million people have crossed our border with Ukraine. About 2 million newcomers, guests, refugees from Ukraine are still in our country.
We support them, we look for various opportunities for them, generally – as you know; for which I am immensely grateful, I have repeated this many times – people opened their hearts, homes, wallets. Private wallets! They simply shared, humanly, neighborly, I would say Christianly, without really asking what would happen next, and practically not asking who they were dealing with at all.
Often the thorns in the heart were set aside, because we know what our common history was. Poles knew how to extend a helping hand. As I said on May 3: on that table between Poles and Ukrainians, where so often in history lay rifles, axes, spears, or other tools that inflicted pain and death, bread was placed. This is, ladies and gentlemen, something incredible that my compatriots have achieved and what – I believe – will shine a bright light on our history. And this is indeed a great future.
I mention this and recount all of this to remind you of the moment we are in. Growth and reconstruction. Yes – unfortunately – now we will have to rebuild. I hope that we will rebuild growth here, with us, in Poland. That is, that we will not really experience a decline. That we will hardly feel it. That thanks to our resilience, our ability to also survive difficult moments, we will manage to endure this. Thanks to the ability to also combine things, which is perhaps our national trait, Poles will somehow endure this difficult moment. It is difficult, there is no need to deceive ourselves.
But the truth is also that – and I say this with full responsibility as one who has recently indeed been continuously meeting at various world forums with leaders not only from Europe but also from outside Europe – that everywhere there are three main topics: the energy crisis, the inflation crisis – in the context of the war in Ukraine – the food crisis. This is what is discussed over and over again. Every conversation with every president, every prime minister, with every leader, with every head of an international organization starts with this. There are really no other main topics today. These are simply global problems.
Will we have to find ourselves in these problems? I always repeat: I am, ladies and gentlemen, an optimist, I look at it also in this way that we, Poles, are used to difficult situations. After all, there have really been very few years when we had a good or very good situation to have that proverbial thick wallet – one that we can do everything with. We always had to count in that wallet to somehow manage. Now we also have to count. I think it will be much easier for us to count than for others, who often had that thick wallet for decades and at this moment cannot understand how it is possible that that wallet suddenly became thinner. And it has become thinner. I believe that we can also win this.
But above all, there is one thing, ladies and gentlemen, that is the most important: why are we able – at least for now – to somewhat contain Russian aggression against Ukraine through the heroism of the Ukrainians themselves, who fight and defend their homeland every day, but also through our financial and material contributions; through the aid that we send to Ukraine. Every kind – military, humanitarian, human. Every kind! Through the fact that we are taking in these women and children in our homes, in Poland.
I emphasize this: by supporting in this way those men who are fighting in Ukraine. Because they know that their wife, daughter, son, mother are safe. They have food to eat, they have shelter, bombs will not fall on them. “And if I survive, I hope to meet them again and that they will be in good health.” Every man knows very well what it means to have such comfort in a situation when it is really difficult.
This is a very important thing that – my compatriots – you have done for our neighbors. I thank you from the bottom of my heart, also to the representatives of local governments who are present here in the hall. Because it is also a great credit to local governments in our country. Throughout the country.
So, ladies and gentlemen, we have managed to contain this situation and we have managed to help our neighbors stop the Russians so that the Russian offensive does not advance further. That they have not taken over all of Ukraine, which was supposed to happen in 72 hours. In 72 hours, Ukraine was supposed to be taken over, in 72 hours the government in Ukraine was supposed to be taken over. I understand – that the overthrown President, perhaps some puppet authorities were to be introduced.
All these plans have fallen apart. The Kremlin has not been able to carry them out at all. Thanks to the heroism – and once again thanks to the heroism – of the defenders of Ukraine, the courage of the President of Ukraine Volodymyr Zelensky, who did not leave his post for a moment and who was fully aware of the threat that the entire state and he personally were in. He proved to be a true leader, a very serious man, and a great patriot.
But the question is: why have we been able to effectively help Ukraine and stop the Russian invasion? It is because we were together. And if we talk about reconstruction, this context is extremely important. From my point of view – the representatives of business who are present here look from a business perspective; I look from a political perspective as one who is largely responsible for Polish policy – it is a matter of skillful cooperation, if we can act together. Despite very different interests, even though for some, breaking off ties with the Kremlin, with Moscow was incredibly costly.
Let’s set aside their previous policies, which we disagreed with or protested against. Let’s set that aside. Let’s stop at the fact that today everyone is generally on the right side, on the side of justice – I have no doubts about that. Everyone who today supports Ukraine and Ukrainians stands on the side of justice. This is unprovoked Russian aggression, it is brutal war. Terrible. I have seen it with my own eyes. More precisely: the effects of the Russian invasion.
And ladies and gentlemen, I have no doubt that we must put all our strength into stopping this invasion. Joint action. I have talked about this with our neighbors. I think that, in fact, this thinking is similar at this moment – both in Ukraine, in Lithuania, in the Baltic states, and also with our neighbors who are in the European Union, like Slovakia – that when we are together and pursue a common policy, we are effective.
To our neighbors from Lithuania, from Ukraine, from the Baltic states, I even dared to say: “You know what, if we look at history – and we cannot not look at history, we Presidents – we must notice that when we were truly together, Moscow was not a threat to us, we always knew how to stop it. It was only when we were divided that it managed to destroy us; only when everyone started to fend for themselves. That’s when it quickly became clear that they had dismantled us.” I said: “If we are talking about reconstruction, this is a memento for us, we must remember this, because no one is saying that we will create one state.”
In fact – today we do not want just one state, we do not want a federal Europe. I do not want a federal Europe. I want a Europe of free nations and equal, sovereign states, in which their culture, their identity – of every nation – customs, in short, their will is respected. On democratic principles, not on imposing the beliefs of a minority by some majority. Especially beliefs that are completely foreign to it so far. There are significant differences – let’s not deceive ourselves – but in these differences, there is also the beauty of Europe. No matter how you look at it. Whenever attempts were made to incorporate us into another state, we, Poles, resisted it. We bled in successive uprisings to have our own state. So it is clear and obvious to me that everyone wants to have their own state.
However, I say: let us cooperate closely, because that is the future of reconstruction. Therefore, I ask and say to all representatives of local and regional authorities, and I ask all representatives of business: try to look at it this way, also through the prism of this forum. Reconstruction. Do not look at previous growth. It was a fact. It is very nice, because it is the base, the foundation on which we still stand relatively firmly. Reconstruction.
This is not only the reconstruction of Ukraine in the literal sense, where new infrastructure, bridges, blocks, houses – everything needs to be rebuilt. Everything is destroyed. I have been there, I have seen. Moreover, I have also said to our Ukrainian friends and I say the same when I simply meet ordinary people, women: “Listen, do not cry. I know this is a drama, I know they have destroyed your homes, but in many cases you lived in post-Soviet houses, destroyed, neglected. When it comes time to rebuild, new ones will be built.” This process of reconstruction will also be a process of building a modern Ukraine. Look at it this way – that it forces its modernization.
The same is true for us in Poland – it forces us to build a new Poland; it forces us to repair it where it is still old. When we gave Ukraine 260 of our tanks, a hundred armored vehicles, and a lot of other equipment – post-Soviet, because that is what they asked for – I said: “Listen, this is the right decision, let’s give it, we will have to buy new ones, already according to NATO standards, modern, the most modern that exists in the world. Even if we have to spend a lot of money.”
Today everyone understands that we must have such equipment to defend ourselves. And that it should not be profitable to attack us. When it is clear that we can defend ourselves, no one will attack us. According to the old principle: if you want peace, prepare for war. We have times when the army must stand, protect with a strong chest, and show the most modern equipment – then there is indeed a chance to survive. Unfortunately, it is sad that instead of spending on healthcare and education, we have to spend billions on armaments. But that is the reality. So that we do not have to in school – we do not have to! – speak Russian. And this is by no means modern, I fear.
So, ladies and gentlemen, I ask you to look at it this way – through the prism of reconstruction. But not only reconstruction in the physical sense. Also through the prism of building in the sense of building bonds. Not only with Ukraine, although that is where the money will be most needed and support will be needed. I believe that Polish companies will also be able to benefit from this support, operating in Ukraine and rebuilding Ukraine. Honestly, reliably, so that we maintain the good name we have there today. But this is also cooperation with our partners here, in our part of Europe – extremely important.
You know, you have heard many times about the great idea of the Three Seas. It has proven to be a great gift in the context of the Russian invasion of Ukraine and the resurgence of Russian imperialism. Because, among other things, thanks to this we have developed interconnectors – because this is the realization of this concept. I am talking about gas interconnectors. Yes, we know we need to build connections. Yes – energy. Yes – communication. Via Carpatia – yes. Rail Baltica – yes. We are building roads, railways – yes.
When necessary, ladies and gentlemen, tanks are transported by these railways. When necessary, the army travels on these roads, these highways – quickly and efficiently. To help where there is a need and to support. This is also a result of infrastructural development. Very much needed. Although I would like that on a daily basis only businessmen, tourists, and people who want to befriend and meet between countries would use them. And I believe that it will be so.
I ask you to look through the prism of the necessity of building these good, friendly ties with our neighbors who are close. I also ask our companies, which have state treasury ownership in their structures. Please develop your activities, establish branches in the Baltic states – I am being asked to do this by the Presidents of the Baltic states: “Let Polish banks come to us.” They are asking me to do this. Consider it. “Let Polish insurance companies come,” just as PZU has gone there. Let’s operate in this market.
Let us also have courage. Perhaps in difficult times it is worth taking risks and investing, because sometimes playing in a bear market brings multiple profits. Today there is a bear market – there is no doubt about that. But as I just told you: we, Poles, are used to hardship. Unlike others – paradoxically – in difficult times this is our advantage, that we have it. That we have this ability to cope in difficult times, this proverbial Polish ingenuity, sometimes received with a smile. “Poles are resourceful.” Yes, Poles are resourceful. They know how to come up with various ways to solve difficult situations. I always repeat that we are an intelligent nation.
I ask you to use your abilities to build bonds and support there as well. Support also through doing joint business, because that is also support. That you earn, it is very good that you earn. Just earn in such a way that both sides win, so that there is also benefit there. Because that is what it is about. And that is what I ask of you. To look at this reconstruction from this point of view – from the perspective of security, development, building bonds, and developing our country. That is how reconstruction should be done today.
But let us do this reconstruction so that the Polish brand – made in Poland, made by Polish hands – is in many places in our part of Europe. And you will see that it will not only bring us economic benefits, but will also greatly strengthen our position as a state. And that is what I ask of you, because – as President – I care about this. Wherever you are, you are our representatives.
Once again, I thank you for your presence, I thank you for the very timely title of the forum. I hope that we are at such a turning point, where reconstruction is indeed beginning. Today a lot is being said about this. It often happens that when a lot is said, it also results in an effect. It is not just an art for art’s sake. I believe that this is indeed what is happening at this moment, and that is why I thank you for this conference.
The circumstances are very pleasant, I hope they will favor such positive discussions and positive ideas that will sprout here. I wish this to all participants of the Krynica forum, I also wish this to the organizers. I hope that the effects that this forum will bring will cause the Krynica forum to grow in the coming years, both in terms of participants and its potential.
Once again, I thank everyone for today’s meeting. All the best!
The original Polish. The tags above are read on the English translation's sentences.
Szanowny Panie Marszałku, Szanowni Panowie Marszałkowie, Szanowny Panie Burmistrzu, Szanowni Gospodarze, Przedstawiciele Władz Krynicy, Przedstawiciele Samorządu Regionalnego i samorządów regionalnych, także tych sąsiednich, tutaj, z południowej Polski, Przedstawiciele samorządów lokalnych, Wszyscy Dostojni Przybyli Goście, Wielce Szanowni Państwo Prezesi, Dyrektorzy, Wszyscy Goście tegorocznego krynickiego forum!
Przede wszystkim bardzo chcę podziękować za to, że po raz kolejny to krynickie spotkanie się odbywa. Dziękuję Instytutowi Kościuszki, dziękuję władzom woj. małopolskiego na czele z Panem Marszałkiem, dziękuję wszystkim, którzy przyczynili się do przygotowania tego wydarzenia, które ma swoje miejsce w politycznym i gospodarczym kalendarzu Rzeczypospolitej i które zawsze cieszyło się wielkim powodzeniem także ze względu na urok miejsca i momentu, w jakim zazwyczaj się toczy. Krynica w okresie jesiennym, tak jak dzisiaj zresztą, jest wyjątkowo piękna, ma swój urok, ale zarazem sprzyja refleksji i swobodnemu zastanowieniu się nad tym – bo to jest zawsze podstawowe pytanie – co dalej.
Jeżeli spojrzymy na tytuł tegorocznego forum – jakże bardzo adekwatny do momentu, także w czasie i przestrzeni, i w historii, jeżeli bierzemy ją jako całość, również tę na przyszłość, która stanie się historią już w niedługim i dalszym czasie – to jakże adekwatny jest ten tytuł, a zarazem motto tegorocznego forum „Wzrost i Odbudowa”.
Jesteśmy rzeczywiście w bardzo specyficznym momencie. Mówię to z całą odpowiedzialnością także z tego względu, że w tak skomplikowanym nie byliśmy jeszcze – mogę to absolutnie powiedzieć – co najmniej od ponad siedmiu lat, od kiedy mam ten wielki zaszczyt i honor sprawować urząd Prezydenta Rzeczypospolitej w wyniku decyzji moich rodaków, wyborców.
Otóż, proszę Państwa, lata od 2015 roku, kiedy rozpocząłem sprawowanie urzędu – mogę śmiało powiedzieć – do pandemii koronawirusa to były lata naprawdę dobre dla Polski. To były lata rozwoju, to były lata, przez które z satysfakcją patrzyłem na politykę ukierunkowaną rzeczywiście na wzrost zamożności polskiego społeczeństwa. Taki był zasadniczy cel, także taki był mój cel. Chciałem, żeby Polska stawała się coraz mocniejsza, ale przede wszystkim chciałem, żeby moim rodakom żyło się tutaj, w naszym kraju, coraz lepiej.
Żeby odpowiedzieć także na wielkie żądanie, które było do mnie zgłaszane w kampanii prezydenckiej 2015 roku. Jak Państwo wiedzą, prowadziłem ją w ogromnym stopniu w sposób bezpośredni, po prostu spotykając się z ludźmi. I w związku z tym dzisiaj mogę powtórzyć, jak poprzez kolejne lata zmieniały się zapotrzebowania społeczne, bo cykl moich spotkań kontynuowałem również przez dalsze lata także po kampanii, potem podczas kolejnej kampanii – mimo wszystkich utrudnień, jakie wynikły z pandemii koronawirusa.
Otóż te pierwsze żądania były bardzo proste. Chciano obniżenia w Polsce wieku emerytalnego, który wcześniej został podniesiony wbrew protestom społecznym. Generalnie ludzie mówili do mnie: „Chcemy, żeby młodzi nie wyjeżdżali za granicę. Chcemy też, żeby młodzi wrócili z zagranicy”. Już po dwóch, trzech latach sprawowania urzędu, a zarazem także sprawowania władzy wykonawczej, rządowej przez obóz Zjednoczonej Prawicy te oczekiwania zniknęły, przestały być tymi na agendzie.
Mogę więc śmiało – nie patrząc do żadnych danych statystycznych, w ogóle się do nich nie odwołując – powiedzieć: sytuacja w Polsce na pewno przez ten czas się zmieniła. Bo ci, którzy się ze mną spotykali, nie mieli pretensji, że zobowiązania nie zostały zrealizowane. A obiecywałem, że te właśnie zobowiązania zostaną zrealizowane, że wiek emerytalny zostanie obniżony i że zrobimy wszystko, żeby ludzie nie wyjeżdżali i żeby młodzi mieli coraz lepszą szansę w Polsce.
Tak się rzeczywiście zaczęło dziać, co do tego nie ma żadnych wątpliwości. W istocie były to więc czasy wzrostu. Po pierwsze – rzeczywiście statystycznie bardzo dynamicznego wzrostu gospodarczego Polski. Zresztą chcę to podkreślić: te ostatnie ponad 30 lat to jest wielki polski sukces. Jeżeli ktoś ma jakiekolwiek wątpliwości, niech spojrzy choćby na skalę całej Europy Środkowej, wszystkich krajów, które w tym okresie wyszły zza żelaznej kurtyny, po 1989 roku, w tym procesie, który my rozpoczęliśmy – bardzo mocno to podkreślam. To dzięki nam upadł mur berliński – to dzięki Solidarności, dzięki zwycięstwu w czerwcowych wyborach 1989 roku.
Oczywiście można do niego wracać, dyskutować, czy były to pełne wybory, czy niepełne. Wszyscy wiemy, że nie były w pełni wolne, że nie były w pełni równe, ale dały ten pierwszy impuls przede wszystkim w postaci bardzo jasnego wypowiedzenia się przez polskie społeczeństwo. To tak naprawdę zmieniło ustrój. Ludzie nogami i swoimi głosami wtedy, w tamtych wyborach, zmienili ustrój. Idąc, odrzucając wtedy – przypomnę – listę krajową w gremialny sposób, w całości, brutalnie, bardzo ostro. To było zdecydowane powiedzenie „nie” tamtemu ustrojowi, tamtym czasom.
Udało się zmienić naszą rzeczywistość w sposób pokojowy. Proszę Państwa, poza przypadkami do dzisiaj – niestety – niewyjaśnionych morderstw, takich jak ks. Zycha, tak naprawdę nikt nie zginął. Nie było barykad na ulicach, nie strzelaliśmy wzajemnie do siebie my, Polacy. To była wielka zasługa tamtego czasu i – trzeba jasno – także tych, którzy tych zmian dokonywali.
Czy nie było ceny? Była cena, oczywiście że była. W pieniądzu była cena. Cena była w uwłaszczeniu się komunistów na publicznym majątku. Cena była w tym, że oni wiedzieli wtedy, jak robić interesy, jak wykorzystać różne możliwości, które mieli. Czy to była cena wysoka? Proszę Państwa, jak za życie być może tysięcy ludzi w Polsce – nie była wysoka. Mimo wszystko zawsze będę się upierał: opłacało nam się to generalnie z całą pewnością.
Potem dokonywaliśmy zmian. Czy można było ich dokonywać szybciej? Na pewno tak. Czy można było uniknąć wielu pułapek? Na pewno tak. Czy można było spokojnie odejść od ustaleń Okrągłego Stołu? Na pewno tak, bo Okrągły Stół nie zakładał i nie przypuszczał, że głos społeczeństwa będzie tak wyrazisty. Na pewno można było to zrobić.
Historia potoczyła się, tak jak się potoczyła. Żyjemy dzisiaj od ponad 30 lat w wolnej, suwerennej, niepodległej Polsce, którą sami budujemy i w której sami o sobie decydujemy. I ta Polska cały czas notuje wzrost – mniejszy, większy, raz bardziej dynamiczny, raz mniej, też w zależności od koniunktur światowych, bo nie jesteśmy samotną wyspą. I to jest wielki nasz sukces. Trzeba to sobie jasno powiedzieć. Właśnie także na tle państw sąsiednich, które miały te same, a czasem większe szanse niż my.
Bo wiedzą Państwo znakomicie – zwłaszcza ci, którzy są w moim wieku czy starsi, bo młodzi może nie pamiętają – ale naprawdę było w tamtym momencie tak, że dookoła, nawet ci, którzy też byli za żelazną kurtyną, z reguły byli zamożniejsi od nas. A dzisiaj już niekoniecznie, a w wielu przypadkach to my jesteśmy zamożniejsi. I to jest wielka nasza zasługa.
W dużym państwie – 312 tys. km 2 – nie jest łatwo zbudować drogi szybkiego ruchu, autostrady, bo są duże odległości jak na skalę Europy Środkowej. Nie jest łatwo stworzyć tutaj infrastrukturę, tak żeby była wszędzie, bo kraj nie jest mały. Jest duży jak na skalę europejską. Może ze Stanów Zjednoczonych czy z Kanady wygląda na malutki, ale – jak na skalę europejską – wiemy, że jesteśmy duzi i miejmy tego świadomość. Bo to także jest kwestia tego, żebyśmy mieli świadomość naszego miejsca i znaczenia tu, gdzie jesteśmy. Nie jest ono wcale małe, jak może się niektórym wydaje. Śmiało można porzucić kompleksy, zapewniam. I jest nas 38 mln. Na szczęście cały czas jest nas nie mniej niż 38 mln. W ostatnim czasie razem z przybyszami z Ukrainy, z naszymi gośćmi, jest nas w zasadzie ok. 40 mln.
Otóż, proszę Państwa, te ponad 30 lat bez wątpienia było naszym sukcesem. Cieszę się ogromnie, że wśród różnych zawirowań te ostatnie rzeczywiście lata – od 2015 roku do momentu przyjścia pandemii koronawirusa – to były lata dynamicznego wzrostu, dynamicznej poprawy jakości życia. Także dzięki odważnym programom, których – jak przed 2016 rokiem zapowiadali niektórzy z tych, którzy dzisiaj mają swoje mandaty parlamentarne; jesienią 2015 rządzili w Polsce – miało się nie dać przeprowadzić, np. programu 500+, to miało załamać polski budżet, w ogóle zlikwidować niemalże państwo.
Okazało, że się dało. Pieniądze były, żeby uczciwie podzielić je pomiędzy ludzi wychowujących dzieci. Mało – ten program był wprowadzany ostrożnie, bo było tyle ostrzeżeń. Więc najpierw – poczynając od drugiego dziecka w rodzinie. Potem się okazało, że stać nas też na to, żeby każdemu dziecku w rodzinie wypłacić, bo program w gruncie rzeczy generował także wzrost gospodarczy, konsumpcję – wszystko to, co gospodarce potrzebne.
No i przyszły rzeczywiście czynniki zewnętrzne. Na szczęście w sytuacji, kiedy byliśmy dosyć mocni, mieliśmy mocny zasób środków finansowych, także tych zgromadzonych – dobrą sytuację finansową państwa dzięki rzeczywiście bardzo rozsądnej polityce prowadzonej przez dwa kolejne rządy. Przyszła pandemia koronawirusa, myśleliśmy, że na tym się zakończy, choć bardzo nami wstrząsnęła. Ale jednocześnie, proszę Państwa, została zrobiona rzecz naprawdę ogromnie poważna. A mianowicie zostały po prostu wysypane pieniądze niemalże jak z wora na rynek po to, żeby utrzymać miejsca pracy.
Dzisiaj pada pytanie – uważam, że bardzo słuszne: „Czy wolicie 17–proc. inflację, czy 17–proc. bezrobocie?”. Liberałowie krzykną: „Oczywiście, że wolimy 17–proc. bezrobocie!”, a po cichutku: „Pod warunkiem że to nie my będziemy bezrobotni”. Oczywiście! Pod warunkiem że to nie wy będziecie bezrobotni. Bo jak wy będziecie bezrobotni i okaże się, że liberalnie każdy musi sobie poradzić – w związku z tym nie ma zasiłków dla bezrobotnych – to wtedy porozmawiamy inaczej, gdy będziecie szukali pracy w Europie, która też zmaga się z inflacją, też zmaga się z bezrobociem. Jest generalnie problem.
Oczywiście to, że wysypane zostało na rynek kilkaset miliardów złotych bezpośrednio do rąk przedsiębiorców, jedni wykorzystali lepiej, drudzy gorzej – zostawiam to na razie na boku. Pieniądze trafiły do polskiej gospodarki, dostało je wielu uczciwych ludzi, dzięki temu utrzymali miejsca pracy w swoich firmach i swoje firmy. Dzięki temu te firmy istnieją cały czas i te miejsca pracy są. I to jest bez wątpienia efekt, którego oczekiwaliśmy, podejmując te bardzo trudne decyzje.
No i następnie przyszło coś, czego, przepraszam, nie spodziewaliśmy się, ja też tego nie przewidziałem – a mianowicie, że Rosja w taki sposób może zaatakować brutalnie Ukrainę i prowadzić taką wojnę, jaką dzisiaj prowadzi. Że nagle przyjdzie do nas kilka milionów ludzi – bo do dzisiaj naszą granicę z Ukrainą przekroczyło ponad 7 mln ludzi. Około 2 mln przybyszów, gości, uchodźców z Ukrainy jest cały czas w naszym kraju.
Wspieramy ich, szukamy dla nich różnych możliwości, generalnie – jak Państwo wiedzą; za co jestem ogromnie wdzięczny, wielokrotnie to powtarzałem – ludzi otworzyli swoje serca, domy, portfele. Prywatne portfele! Podzielili się po prostu, po ludzku, po sąsiedzku, po chrześcijańsku bym powiedział, właściwie nie pytając, co będzie dalej, i praktycznie nie pytając, z kim w ogóle mają do czynienia.
Na bok poszły nieraz ciernie w sercu, bo przecież wiemy, jaka była nasza wspólna historia. Polacy umieli wyciągnąć pomocną dłoń. Tak jak powiedziałem 3 maja: na tym stole pomiędzy Polakami a Ukraińcami, gdzie tak często w dziejach leżały karabin, topór, oścień czy inne narzędzie, którym zadawano ból i śmierć, został położony chleb. To jest, proszę Państwa, coś nieprawdopodobnego, na co zdobyli się moi rodacy i co – wierzę w to – położy się jasnym światłem na naszą historię. I to jest właśnie wielka przyszłość.
Mówię o tym i przytaczam to wszystko po to, żeby przypomnieć Państwu moment, w którym jesteśmy. Wzrost i odbudowa. No tak – niestety – teraz trzeba będzie odbudowywać. Mam nadzieję, że odbudowywać wzrost tutaj, u nas, w Polsce. Czyli że nie będziemy mieli tak naprawdę spadku. Że prawie go nie poczujemy. Że dzięki naszej sprężystości, naszej umiejętności także przetrwania trudnych momentów uda nam się to przetrzymać. Dzięki umiejętności także pewnego kombinowania, która jest chyba naszą cechą narodową, Polacy jakoś ten trudny moment przetrzymają. Jest on trudny, nie ma się co czarować.
Ale też prawda jest taka – i mówię to z całą odpowiedzialnością jako ten, który w ostatnim czasie rzeczywiście bez przerwy spotyka się na różnych forach światowych z przywódcami nie tylko europejskimi, ale także spoza Europy – że wszędzie są trzy główne tematy: kryzys energetyczny, kryzys inflacyjny – kontekst wojna na Ukrainie – kryzys żywnościowy. W kółko rozmawia się o tym. Od tego zaczyna się każda rozmowa z każdym prezydentem, z każdą panią premier czy premierem, z każdym przywódcą, z każdym szefem organizacji międzynarodowej. Nie ma właściwie dzisiaj innych głównych tematów. To są po prostu światowe problemy.
Czy my się w tych problemach będziemy musieli odnaleźć? Zawsze powtarzam: jestem, proszę Państwa, optymistą, patrzę na to również w ten sposób, że my, Polacy, jesteśmy przyzwyczajeni do trudnej sytuacji. Przecież naprawdę niewiele było lat, gdy mieliśmy dobrą czy bardzo dobrą sytuację, żeby mieć ten przysłowiowy gruby portfel – taki, że możemy wszystko. Zawsze trzeba było policzyć w tym portfelu, żeby sobie jakoś poradzić. Teraz też trzeba policzyć. Myślę, że dużo łatwiej będzie nam policzyć niż innym, którzy ten gruby portfel mieli często przez dziesięciolecia i w tej chwili nie są w stanie pojąć, jak to możliwe, że ten portfel nagle zrobił się cieńszy. A zrobił się cieńszy. Uważam, że to też jesteśmy w stanie wygrać.
Ale przede wszystkim jest rzecz, proszę Państwa, najważniejsza: dlaczego jesteśmy w stanie – przynajmniej na razie – w miarę opanować agresję rosyjską na Ukrainę poprzez bohaterstwo własne samych Ukraińców, którzy codziennie walczą i bronią swojej ojczyzny, ale także poprzez nasz wkład w to finansowy, rzeczowy; poprzez pomoc, którą na Ukrainę wysyłamy. Każdą – militarną, humanitarną, ludzką. Każdą! Poprzez to, że przyjmujemy w swoich domach, w Polsce, te kobiety, dzieci.
Podkreślam to: także wspierając w ten sposób tych mężczyzn, którzy na Ukrainie walczą. Dlatego że wiedzą, że żona, córka, syn, matka są bezpieczni. Mają co jeść, mają schronienie, nie spadną na nich bomby. „A jak przeżyję, to mam nadzieję, że się z nimi jeszcze spotkam i że będą w dobrym zdrowiu”. Każdy mężczyzna wie doskonale, co to znaczy mieć taki komfort w sytuacji, kiedy jest naprawdę trudno.
To jest bardzo ważna rzecz, którą – Moi Rodacy – dla naszych sąsiadów zrobiliście. Dziękuję za to z całego serca także przedstawicielom samorządów, którzy obecni są tutaj, na sali. Bo to także wielka zasługa samorządów w naszym kraju. W całym kraju.
Otóż, proszę Państwa, daliśmy radę opanować tę sytuację i daliśmy radę pomóc naszym sąsiadom w zatrzymaniu Rosjan tak, że ofensywa rosyjska dalej się nie posuwa. Że nie opanowali całej Ukrainy, co miało się stać w 72 godziny. W 72 godziny Ukraina miała zostać opanowana, w 72 godziny miał zostać opanowany rząd na Ukrainie. Rozumiem – że obalony Prezydent, wprowadzone być może jakieś marionetkowe władze.
Te wszystkie plany legły w gruzach. Kreml nie zdołał w ogóle ich przeprowadzić. Dzięki bohaterstwu – i jeszcze raz dzięki bohaterstwu – obrońców Ukrainy, męstwu Prezydenta Ukrainy Wołodymyra Zełenskiego, który nie opuścił swojego posterunku ani na chwilę i który miał pełną świadomość zagrożenia, w jakim znajduje się całe państwo i on osobiście. Okazał się prawdziwym przywódcą, bardzo poważnym człowiekiem i wielkim patriotą.
Ale pytanie brzmi: dlaczego udało nam się skutecznie pomóc Ukrainie i zatrzymać rosyjską inwazję? Otóż dlatego, że byliśmy razem. I jeżeli rozmawiamy o odbudowie, to ten kontekst jest niezwykle istotny. Z mojego punktu widzenia – przedstawiciele biznesu, którzy są tutaj obecni, patrzą z biznesowego punktu widzenia; ja patrzę z politycznego punktu widzenia jako ten, który w dużej części jest odpowiedzialny za polską politykę – jest to kwestia umiejętnego współdziałania, jeżeli potrafimy działać razem. Mimo przecież bardzo różnych interesów, mimo że dla niektórych przerwanie interesów z Kremlem, z Moskwą było nieprawdopodobnie kosztowne.
Zostawmy na boku ich wcześniejszą politykę, z którą się nie zgadzaliśmy czy wobec której protestowaliśmy. Zostawmy ją na boku. Zatrzymajmy się na tym, że dzisiaj rzeczywiście wszyscy generalnie stoją po właściwej stronie, po stronie sprawiedliwości – nie mam co do tego żadnych wątpliwości. Wszyscy, którzy dzisiaj wspierają Ukrainę i Ukraińców, stoją po stronie sprawiedliwości. To jest niczym nie sprowokowana rosyjska agresja, to jest brutalna wojna. Straszna. Widziałem ją na własne oczy. A ściślej mówiąc: skutki rosyjskiej inwazji.
I proszę Państwa, nie mam żadnych wątpliwości, że musimy dać wszystkie siły, żeby tę inwazję zatrzymać. Wspólne działanie. Rozmawiałem o tym z naszymi sąsiadami. Myślę, że w gruncie rzeczy to myślenie jest podobne w tej chwili – i na Ukrainie, i na Litwie, i w krajach bałtyckich, a także u naszych sąsiadów, którzy są w Unii Europejskiej, jak Słowacja – że kiedy jesteśmy razem i prowadzimy wspólną politykę, to jesteśmy skuteczni.
Do naszych sąsiadów z Litwy, z Ukrainy, z państw bałtyckich odważyłem się nawet powiedzieć: „Wiecie co, jeżeli popatrzymy na historię – no a przecież nie możemy nie popatrzeć na historię my, Prezydenci – to musimy zauważyć, że wtedy, kiedy rzeczywiście byliśmy razem, Moskwa nie była nam straszna, zawsze umieliśmy ją zatrzymać. Udało jej się nas zniszczyć dopiero wtedy, kiedy nas podzielono; dopiero wtedy, kiedy każdy zaczął sam sobie. To wtedy faktycznie szybko się okazało, że nas rozebrali”. Powiedziałem: „Jeżeli mówimy o odbudowie, to jest to dla nas memento , o tym musimy pamiętać, bo przecież nikt nie mówi, że stworzymy jedno państwo”.
Mało – przecież dzisiaj nie chcemy właśnie jednego państwa, nie chcemy federacyjnej Europy. Ja nie chcę federacyjnej Europy. Ja chcę Europy wolnych narodów i równych, suwerennych państw, w których szanowane są ich kultura, ich tożsamość – każdego narodu – obyczaje, krótko mówiąc jego wola. Na demokratycznych zasadach, a nie na narzucaniu mniejszości przez jakąś większość jej przekonań. Zwłaszcza do tej pory całkowicie jej obcych. Są znaczące różnice – nie czarujmy się – ale w tych różnicach też jest piękno Europy. Jak by na to nie spojrzeć. Zawsze kiedy próbowano nas wcielać do innego państwa, my, Polacy, opieraliśmy się temu. Krwawiliśmy się w kolejnych powstaniach po to, żeby mieć swoje państwo. Więc jest dla mnie jasne i oczywiste, że każdy chce mieć swoje państwo.
Natomiast mówię: współdziałajmy ściśle, bo to jest przyszłość odbudowy. Dlatego proszę i mówię wszystkim przedstawicielom władz tych lokalnych i regionalnych, i proszę wszystkich przedstawicieli biznesu: spróbujcie popatrzeć w ten sposób, także przez pryzmat tego forum. Odbudowa. Już nie patrzcie na wcześniejszy wzrost. Był faktem, Jest to bardzo sympatyczne, bo to baza, fundament, na którym cały czas jeszcze w miarę twardo stoimy. Odbudowa.
To nie tylko odbudowa Ukrainy w dosłownym znaczeniu, gdzie trzeba odbudować nową infrastrukturę, mosty, bloki, domy – wszystko. Wszystko jest zniszczone. Byłem, widziałem. Zresztą powiedziałem też do naszych ukraińskich przyjaciół i mówię to samo, gdy spotykam się po prostu ze zwykłymi ludźmi, z kobietami: „Słuchajcie, nie płaczcie. Wiem, że to jest dramat, wiem, że zburzyli Wam domy, ale w wielu przypadkach mieszkaliście w domach postsowieckich, zniszczonych, zaniedbanych. Jak trzeba będzie odbudować, to przecież odbuduje się nowe”. Ten proces odbudowy to będzie również proces budowy nowoczesnej Ukrainy. Popatrzcie na to w ten sposób – że to wymusza jej unowocześnienie.
Tak samo jest u nas, w Polsce – to wymusza, żebyśmy budowali nową Polskę; to wymusza, żebyśmy ją naprawiali tam, gdzie jest cały czas stara. Kiedy oddawaliśmy Ukrainie 260 naszych czołgów, sto pojazdów opancerzonych i mnóstwo innego wyposażenia – postsowieckiego, bo o takie nas prosili – mówiłem: „Słuchajcie, słuszna decyzja, dajmy, będziemy musieli kupić nowe, już według standardów natowskich, nowoczesne, najnowocześniejsze, jakie jest na świecie. Nawet jeżeli będziemy musieli wydać dużo pieniędzy”.
Dzisiaj każdy zrozumie, że musimy mieć takie wyposażenie, żeby się obronić. I żeby w związku z tym nie opłacało się nas zaatakować. Jak będzie jasne, że się obronimy, to nikt nas nie będzie atakował. Zgodnie ze starą zasadą: chcesz pokoju, szykuj się do wojny. Czasy mamy takie, że armia musi stać, chronić twardą piersią i pokazać najnowocześniejszy sprzęt – wtedy rzeczywiście jest szansa na to, że się przetrwa. Niestety, przykre to jest, że zamiast na służbę zdrowia i edukację musimy wydać miliardy na zbrojenie. Ale taka jest rzeczywistość. Żebyśmy nie musieli w szkole – nie musieli! – mówić po rosyjsku. I to bynajmniej nie nowoczesnej, obawiam się.
Więc, proszę Państwa, proszę, żebyście tak patrzyli – poprzez pryzmat odbudowy. Ale nie tylko odbudowy w sensie fizycznym. Także przez pryzmat budowy w sensie budowania więzi. Nie tylko z Ukrainą, choć tam pieniądze najbardziej będą potrzebne i będzie potrzebne wsparcie. Wierzę, że z tego wsparcia będą mogły skorzystać także polskie firmy, działając na Ukrainie i odbudowując Ukrainę. Uczciwie, rzetelnie, tak żebyśmy zachowali dobre imię, które dzisiaj tam mamy. Ale to jest także współpraca z naszymi partnerami tutaj, w naszej części Europy – niezwykle ważna.
Znają Państwo, słyszeliście niejednokrotnie o wielkiej idei Trójmorza. Okazała się dużym darem w kontekście rosyjskiej napaści na Ukrainę i w ogóle odrodzenia się rosyjskiego imperializmu. Bo między innymi dzięki temu rozwinęliśmy interkonektory – bo to jest realizacja tej koncepcji. Mówię o interkonektorach gazowych. Tak, wiemy, trzeba budować połączenia. Tak – energetyczne. Tak – komunikacyjne. Via Carpatia – tak. Rail Baltica – tak. Budujemy drogi, koleje – tak.
Jak trzeba, proszę Państwa, to się tymi kolejami przewozi czołgi. Jak trzeba, to tymi drogami, tymi autostradami jedzie wojsko – szybko i sprawnie. Po to, żeby pomóc tam, gdzie jest potrzeba i wesprzeć. To też jest skutek rozwoju infrastrukturalnego. Bardzo potrzebnego. Choć chciałbym, żeby na co dzień jeździli nimi tylko biznesmeni, turyści i ludzie, którzy chcą się przyjaźnić i spotykać pomiędzy krajami. I wierzę, że tak będzie.
Proszę, żebyście patrzyli przez pryzmat właśnie konieczności budowania tych dobrych, przyjacielskich więzi z naszymi sąsiadami, którzy są blisko. Proszę o to także nasze firmy, które mają w swoich strukturach własność skarbu państwa. Proszę rozwijać swoją działalność, zakładać filie w państwach bałtyckich – jestem proszony o to przez Prezydentów państw bałtyckich: „Niech polskie banki przyjdą do nas”. Proszą mnie o to. Rozważcie to. „Niech przyjdą polskie firmy ubezpieczeniowe”, tak jak poszło tam PZU. Działajmy na tym rynku.
Miejmy też odwagę. Może w trudnych czasach warto zaryzykować i zainwestować, bo czasem jest tak, że gra na bessę przynosi wielokrotne zyski. Dzisiaj jest bessa – nie ma co do tego żadnych wątpliwości. Ale tak jak przed momentem Państwu powiedziałem: my, Polacy, jesteśmy przyzwyczajeni do trudu. W przeciwieństwie do innych – paradoksalnie – w trudnych czasach to jest nasz handicap, że to mamy. Że mamy tę umiejętność radzenia sobie w trudnych czasach, tę przysłowiową, nieraz z uśmiechem przez nas przyjmowaną polską kombinację. „Polacy kombinują”. Tak, Polacy kombinują. Umieją wymyślić różne sposoby na rozwiązanie trudnych sytuacji. Zawsze powtarzam, że jesteśmy inteligentnym narodem.
Proszę, żebyście wykorzystali swoje zdolności do tego, żeby budować więzi i wspierać także tam. Wspierać także poprzez robienie wspólnych interesów, bo to także jest wspieranie. To, że zarabiacie, to przecież bardzo dobrze, że zarabiacie. Tylko zarabiajcie tak, żeby dwie strony wygrywały, żeby tam też był pożytek. Bo o to chodzi. I o to Was proszę. Żebyście z tego punktu widzenia – z punktu widzenia bezpieczeństwa, rozwoju, budowania więzi, rozwijania naszego kraju – patrzyli na tę odbudowę. Tak trzeba dzisiaj odbudowywać.
Ale zróbmy tę odbudowę tak, żeby polska marka – made in Poland, made by Polish hands – było w wielu miejscach w naszej części Europy. A przekonają się Państwo, że nie tylko przyniesie nam to pożytek gospodarczy, ale także bardzo wzmocni naszą pozycję jako państwa. I o to Państwa proszę, bo – jako Prezydentowi – mi na tym zależy. Wszędzie tam, gdzie jesteście, jesteście naszymi reprezentantami.
Jeszcze raz dziękuję za obecność, dziękuję za bardzo trafiony w czasie tytuł forum. Mam nadzieję, że jesteśmy w takim przełomowym momencie, w którym rzeczywiście zaczyna się odbudowa. Dzisiaj bardzo wiele się na ten temat mówi. Często jest tak, że jak się dużo mówi, to potem z tego mówienia rzeczywiście również wynika efekt. Nie jest to tylko sztuka dla sztuki. Wierzę, że tak się właśnie w tej chwili dzieje, i dlatego dziękuję, że jest ta konferencja.
Okoliczności są bardzo miłe, mam nadzieję, że będą sprzyjały tego typu pozytywnym dyskusjom i pozytywnym ideom, które będą tutaj kiełkowały. Tego życzę wszystkim uczestnikom krynickiego forum, tego życzę także organizatorom. Mam nadzieję, że efekty, które to forum przyniesie, spowodują, że w kolejnych latach forum krynickie będzie się rozrastało, jeżeli chodzi o uczestników i swój potencjał.
Jeszcze raz dziękuję wszystkim za dzisiejsze spotkanie. Wszystkiego dobrego!